พิมพ์

ฆ้องบ้านทรายมูล

ชื่อรายการ
ฆ้องบ้านทรายมูล
ปีที่ขึ้นทะเบียน
พ.ศ. ๒๕๕๖
ภูมิภาค
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
สาระสำคัญโดยรวม

ฆ้อง เป็นเครื่องโลหะประเภททองเหลือง หรือเหล็ก ใช้สำหรับตีให้เกิดเสียง ลักษณะกลมมีขอบฆ้อง (ฉัตร) เพื่อให้มีความแข็งแรงไม่บิดงอ เจาะรูขอบไว้ร้อยเชือก สำหรับแขวนฆ้องได้ ตรงกลางตัวฆ้อง มีปุ่มใหญ่ (จูมฆ้อง) ไว้สำหรับตีด้วยค้อนตีฆ้อง ซึ่งจะมีขนาดเท่าๆ กับจูมฆ้อง สำหรับฆ้องบ้านทรายมูล จะมีจูมประดับ รอบๆ จูมใหญ่อีก ๘ จูม รวมเป็น ๙ จูม ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของฆ้องบ้านทรายมูล เพื่อความเป็นมงคล สันนิษฐานว่าไทยรับมาจากพม่า ที่พ่อค้าเร่จากพม่านำมาขายตามคำกล่าวที่ว่า “กุลาขายฆ้อง” แล้วมีการเรียนรู้วิธีการตีฆ้องจนทำกันมากที่บ้านทรายมูล จังหวัดอุบลราชธานี

สมัยก่อนการทำฆ้องจะต้องคำนึงถึง โศลก หรือโสกฆ้อง คือการวัดขนาดความกว้างของฆ้องด้วยมือของเจ้าของ แล้วกล่าวคำ โสกฆ้อง ซึ่งจะมีกลุ่มคำหรือวลี ที่ทั้งดีหรือไม่ดี ถ้าตกคำไม่ดีก็จะต้องแก้ไขใหม่ ให้มีสัดส่วนและขนาดที่ถูกต้อง โสกฆ้องที่จำกันมาแต่โบราณ ดังนี้

สิทธิมังคละโชค ต้องอวดโลกป่าวดูดาย เสียงบ่วายบ่มั่ว
เสียงดังทั่วทั้งแผ่นธรณี แสนมเหสีมานั่งเฝ้า เป็นเจ้าแผ่นดินทองเหลือง
แห่ขุนเมืองขึ้นนั่งแท่น แสนคนแล่นมาเต้า ตีอูดเอ้าเสพขอนผี
นางธรณีตกใจสะท้าน ตีออกบ้านมาเอาชัย

ขั้นตอนการทำฆ้อง เริ่มจากการวัดขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางของหน้าฆ้องตามที่ต้องการ และกำหนดขนาดของขอบฆ้องให้เหมาะสมกับขนาดของหน้าฆ้อง เพื่อให้ฆ้องคงรูปทรงไม่บิดงอ และสวยงาม เช่น ฆ้อง ๕๓ ซม. ขอบฆ้องกว้าง ๗ ซม. ฆ้อง ๑๐๐ ซม. ขอบฆ้องกว้าง ๑๑ ซม. เป็นต้น แล้วใช้กรรไกรตัดหน้าฆ้องให้เป็นวงกลมตามกำหนด และพันขอบฆ้อง จากนั้นจึงนำฆ้องที่ทำเป็นโครงไว้มาวางหงายบนพื้น แบ่งสัดส่วนหน้าฆ้องเป็น ๓ ส่วน จากจุดศูนย์กลาง วัดขนาดจูมใหญ่จากจุดศูนย์กลางฆ้องให้ได้ขนาดจูมตามสัดส่วนที่เหมาะสม เช่น ฆ้องขนาด ๕๓ ซม. ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางจูม ๑๓ ซม. ฆ้องขนาด ๑๐๐ ซม. จูมขนาด ๒๕ ซม. เป็นต้น แล้วกำหนดแนวจูมประดับ ๘ จูม รอบจูมใหญ่ และแนวตีเอาเสียงของฆ้อง ซึ่งช่างจะกำหนดได้ด้วยความชำนาญ ช่างผู้ชำนาญจะยกฆ้องที่ทำสำเร็จแล้ว มาตีแต่งเสียงอีกครั้ง โดยอาจจะแขวนไว้ในระดับสายตา แล้วใช้ค้อนจกขนาดกลางตีตั้งแต่ด้านนอกขอบจูมประดับออกมาตามแนวเส้นตีเอาเสียง จนถึงขอบฆ้อง เพื่อเป็นการทดสอบเสียง ซึ่งต้องดู ฟัง และสังเกต ด้วยทักษะช่างฝีมือให้ฆ้องมีเสียง หุ่ย ก้องกังวาน เสียงไม่แตก หรือ ผ่าง จึงจะใช้ได้ หลังจากนั้นจะนำฆ้องมาทำความสะอาด ลงสีน้ำมันสีดำและตกแต่งลวดลายด้วยสีทองให้สวยงามซึ่งนิยมเขียนลายไทย ซึ่งจะแตกต่างกันไปตามช่างแต่ละคน ผู้ชำนาญจะสามารถบอกได้ว่า ฆ้องต่างๆ นั้นเป็นฆ้องของช่างคนใด ดูได้จากลวดลาย และเสียงฆ้อง สำหรับค้อนตีฆ้อง จะมีช่างทำค้อนเฉพาะ ขนาดค้อนจะเท่ากับจูมใหญ่ของฆ้องนั้น โดยจะใช้ไม้เนื้อแข็ง เช่น ไม้ยอป่า ทำด้ามค้อน

ฆ้องแต่ละใบเป็นผลงานจากความร่วมมือของช่างฝีมือหลายคน รวมทั้งช่างทำค้อน และทำขาตั้งฆ้อง ฆ้องจึงเป็นผลงานบูรณาการงานช่างอย่างน่าอนุรักษ์

  • Voting
    (0 โหวต)
  • Hits
    2882 views