พิมพ์

ขันลงหินบ้านบุ

ชื่อรายการ
ขันลงหินบ้านบุ
ปีที่ขึ้นทะเบียน
พ.ศ. ๒๕๕๕
ภูมิภาค
ภาคกลาง
สาระสำคัญโดยรวม

ขันลงหินบ้านบุ เป็นเครื่องใช้โลหะผสมที่ทำด้วยฝีมือการตีแผ่โลหะผสมให้แบน เพื่อขึ้นรูปทรงขันแล้วขัดผิวให้เรียบเกลี้ยงด้วยหินจึงเรียกว่า "ขันลงหิน" ซึ่งมีการสืบทอดภูมิปัญญาการช่างมาจากสมัยกรุงศรีอยุธยาที่ย่านวังไชยมาถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ที่บ้านบุ กรุงเทพมหานคร

งานช่างฝีมือดั้งเดิมนี้ เป็นงานช่างบุในช่างสิบหมู่ที่ผสมผสานความรู้ ฝีมือจนมีความเจริญเป็นอาชีพเกือบทุกครัวเรือนในตำบลบ้านบุ ธนบุรีดังกลอนนิราศพระแท่นดงรังในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า "...ถึงบ้านบุบุขันสนั่นก้อง เขาหลอมทองเทถ่ายละลายไหล..." ซึ่งมีตระกูลช่างบุทั้งหมด ๙ ตระกูล แต่ในปัจจุบันมีตระกูลเดียวคือตระกูลโตทรัพย์ที่บ้านเจียม แสงสัจจา ริมคลองบางกอกน้อยที่ ๑๓๓ ตรอกบ้านบุ ถนนจรัญสนิทวงศ์ ซอย ๓๒ แขวงศิริราช เขตบางกอกน้อย กรุงเทพฯ ที่มีการทำขันลงหิน ตั้งแต่ขนาด ๓-๑๐ นิ้วและขันชุดใส่บาตร (ขัน ทัพพี พานรอง) ขนาด ๗-๑๐ นิ้ว ซึ่งมีลักษณะเนื้อโลหะแข็ง เหนียว ยืดหยุ่น เมื่อเคาะมีเสียงดังกังงาน ใช้ใส่ข้าวสุกไม่บูดเร็ว ใส่น้ำเย็นได้ดีเพราะมีการคิดค้นส่วนผสมโลหะที่มีสัดส่วนเฉพาะ คือทองแดง ๗ ส่วน ดีบุก ๒ ส่วน เศษสำริด ๑ ส่วนตามกลวิธีการผลิตคือ ๑) การตี เป็นการหลอมส่วนผสมโลหะทั้งหมดบนเตาตีเมื่อเนื้อเหนียวพอดีจึงใช้ค้อนตีแผ่ ขึ้นรูปขัน เผาจนสุกร้อนได้ที่ ๒) การลาย เป็นการตีลายขันบนกระล่อน ตีแต่งให้งดงาม ๓) การกลึง ทาชันติดขันเข้ากับหน้าภมรใช้เหล็กกลึงจนเห็นสีผิวทองสุกปลั่ง ๔) การกรอ แต่งขอบปากขันให้กลมด้วยเครื่องกรอไฟฟ้า ๕) การเจีย ใช้เครื่องเจียไฟฟ้าตกแต่งรอยบนผิวขัน (สมัยก่อนไม่มี) ๖) การขัด ขัดขันด้วยน้ำยาขัดเงาและมอเตอร์ลูกผ้าปั่นจนเงางดงาม (สมัยก่อนใช้หินละเอียดผสมน้ำห่อผ้าคลึงขัดลบรอยต่าง ๆ)

การเรียนรู้สืบทอดภูมิปัญญาของช่างแห่งนี้ ช่างได้รับจากการศึกษาอาชีพแผนโบราณที่บ้านของครอบครัวช่างทำขันลงหินจากแม่มาสู่ลูก คือโรงงานขันลงหินเจียม แสงสัจจาของคุณเจียม (วิมลศรี)

แสงสัจจา มารดาของคุณเมตตา เสลานนท์ ผู้สืบทอดขันลงหินบ้านบุด้วยการจัดการงานมรดกของครอบครัวซึ่งสะท้อนให้เห็นมรดกภูมิปัญญาการช่างพื้นบ้านที่มีการสะสม ปรับปรุง ถ่ายทอดตลอดมาเพราะมีคุณค่าความรู้การช่างไทยที่มีรากฐานลึก มั่นคงทางวัฒนธรรมอาชีพทำเครื่องใช้ สินค้า ของที่ระลึก เกิดเป็นแหล่งเรียนรู้เชิงท่องเที่ยว และแหล่งมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมในปัจจุบันที่มีการถ่ายทอดความรู้ให้แก่ผู้สนใจ แต่การผลิตขันลงหินประสบปัญหาเพราะเป็นช่างรุ่นสุดท้าย มีอายุมากขึ้น งานหนัก ลำบาก ใช้แรงงาน ความอดทน ได้ค่าแรงไม่มากจึงทำให้พ่อแม่ที่เป็นช่างบุไม่ประสงค์ให้ลูกหลานทำอาชีพนี้ การส่งเสริมสนับสนุนให้ช่างดำรงชีพอย่างดีมีความสุขเจริญ รายได้ดีเป็นความจำเป็นเร่งด่วนเช่นกันเพื่อการสืบทอดสมบัติศิลป์ภูมิปัญญาไทยต่อไป

  • Voting
    (0 โหวต)
  • Hits
    4172 views