พิมพ์

การเล่นนางด้ง

ชื่อรายการ
การเล่นนางด้ง
ปีที่ขึ้นทะเบียน
ยังไม่ได้ขึ้นทะเบียน
ภูมิภาค
ภาคกลาง
จังหวัด
สาระสำคัญโดยรวม

การเล่นนางด้ง
คุ้มบ้านนา อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี

ความเป็นมาของการเล่นนางด้ง
                เดิมการเล่นนางด้ง เป็นการเล่นพื้นบ้านของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ แต่ในปัจจุบันได้แพร่กระจายไปยังพื้นที่ต่างๆ ตามการย้ายถิ่นฐาน การเล่นนางด้งเป็นการเล่นที่มีวัตถุประสงค์เพื่อเสี่ยงทายฟ้าฝนว่าปีนั้นๆ ฝนจะดีหรือฝนแล้ง หากผลของการเสี่ยงทายว่าฝนดีชาวบ้านจะเตรียมพืชพันธุ์ต่างๆ ไว้ตั้งแต่ต้นปี เมื่อฝนแรกเริ่มมาถึง ก็หว่านข้าวตามคำทำนายนั้น แต่หากผลการเสี่ยงทายว่าฝนแล้งก็ให้ใจเย็นไว้ก่อน จนฝนห่าแรกมาจึงเริ่มหว่าน
ขนบธรรมเนียมความเชื่อ
                การเล่นนางด้ง จะเล่นเฉพาะเดือนเมษายน ตั้งแต่วันที่ ๑๓ เมษายน ไปจนถึงสิ้นเดือน นิยมเล่นเฉพาะเวลากลางคืนเท่านั้น เชื่อกันว่าเดือนเมษายน เป็นช่วงประตูสวรรค์ยังไม่ เปิดเหล่านางฟ้าไม่สามารถออกมาได้และเป็นช่วงที่เหล่านางฟ้าหรือผีนางด้งจำศีล
วิธีการและขั้นตอนการเล่น
การเล่นนางด้ง มีขั้นตอนดังนี้
๑.จัดหาสถานที่เหมาะสมต่อการเล่น นิยมเล่นในที่โล่งแจ้ง
๒.จัดเตรียมเครื่องไหว้หรือบูชาครู
๓.ผู้เล่นนางด้งหรือผู้ร่วมพิธีกรรม เป็นผู้ร้องเพลงให้ลูกคู่ล้อมวงรอบนอก
๔.ผู้หญิงเป็นผู้ถือกระด้ง ๒ คน ปิดตานั่งลงตรงกลางวง
๕.จัดหากระด้ง ๑ ใบ
๖.จัดหาสาก ทำด้วยไม้แดง ๒ อัน
๗.เอากระด้งตั้งบนสาก
๘.จานขันห้า ข้าวตอกดอกไม้ วางอยู่ข้างตัวผู้ถือกระด้ง
๙.ต้นเสียงร้องเพลงเชิญนางด้งหรือนางฟ้าลงมาประทับร่าง
๑๐.ร้องเพลงไป แล้วโปรยข้าวตอกดอกไม้ไปเรื่อยๆ จนกว่านางด้ง (นางฟ้า) มาประทับร่าง
๑๑.ทุกคนที่ยืนล้อมวงจะเป็นลูกคู่ร้องรับและตบมือพร้อมกัน เพื่อเป็นการให้จังหวะ
๑๒.นางด้งลงมาประทับร่างทรงจะโยกกระด้งไป-มา แล้วจะลุกขึ้นยืนเอากระด้งไล่ตีหรือฟาดคนร้องเพลงที่อยู่ข้างๆ
๑๓.พี่เลี้ยงคอยพูดคุยและซักถามปัญหาเรื่องฝนเพื่อจะได้วางแผนการทำนา
๑๔.ถ้าเป็นเวลาที่นางด้งไม่จำศีล นางด้งหรือนางฟ้าจะสนุกสนานกับชาวบ้านโดยการร้องเพลงรำวงอย่างสนุกสนาน หรือถ้าชาวบ้านทำถูกใจก็จะอยู่นาน
๑๕.การกลับของนางด้ง หรือนางฟ้า พี่เลี้ยงนำขัน ๕ ให้นางด้งหรือนางฟ้าถือยกขึ้นจรดหน้าผากหรือหัว จากนั้นนางด้ง (นางฟ้า) ก็จะกลับไป

อุปกรณ์
๑.กระด้ง จำนวน ๑ อัน
๒.ไม้สากแดง จำนวน ๒ อัน
๓.ผ้าปิดตา จำนวน ๒ ผืน
๔.เครื่องไหว้ครู ประกอบด้วย กรวยดอกไม้ ธูปเทียน ขัน ๕ ค่ากำนล ๖ สลึง
๕.เครื่องแต่งกายของนานด้ง ประกอบด้วยเสื้อขาวแขนกระบอก ผ้าซิ่น หวี แป้ง น้ำหอม
๖.ผู้ถือกระด้ง ๒ คน
๗.พี่เลี้ยง ๑ คน และลูกคู่ จำนวน ๑๕ คน
เพลงและบทร้อง
                ๑.นางด้งสีดานางด้งเอย นางด้งสีดา เก็บผักเก็บปลา มาลงเล่นน้ำ บุตตะเลฟัดไป เหล้า ๒ ไห ไก่เตี้ย ๒ ตัว กระเทียม ๒ หัว อีปู่ด้งเอย อีย่าด้งเอย เข้าป่าสาระหงส์ กระด้งไม้บาก สากน้อยไม้แดง กระด้งแข็งๆ ตักแกงร่อนข้าว กระด้งฝัดข้าว อ่อนไปกระแยะ อ่อนมากระแยะ จมฟุๆ ฟายๆ ขนดินทรายมาใส่นางด้ง
                นางด้งให้อยากกินยากำ เด็กน้อยเล่นน้ำบุตตะเลฟัดไป เหล้า ๒ ไห
                ไก่เตี้ยๆ ๒ ตัว กระเทียม ๒ หัว ปู่ด้งเอย ย่าด้งเอย เข้าป่าสาะรหงส์
                 กระด้งไม้บาก สากน้อยไม้แดง กระด้งแข็งๆ ตักแกงร่อนข้าว
                 กระด้งฝัดข้าว อ่อนไปกระแยะ อ่อนมากระแยะ จมฟุๆ ฟายๆ
                 ขนดินทรายมาใส่นางด้ง นางด้งไห้อยากกินยากำ
                 เด็กน้อยเล่นน้ำ บุตตะเลฟัดไป เหล้า เหล้า ๒ ไห ไก่เตี้ยๆ ๒ ตัว
                 กระเทียม ๒ หัว อีปู่ด้งเอย อีย่าด้งเอ๋ย
              ๒.เจ้าโล่งโข่งเจ้าโล่งโข่ง เจ้าแม่กงเกวียนเวียนมานี้อีก ๒-๓ รอบ คอบมานี้ จัก ๒-๓ ที่ จักอยู่อีแมงมีจูลาพาสาวหลงเข้าดง กำแมบมาสู่แดด หรือมาสู่ฝนมา
               กำหุ้นกะกับ แม่นางด้งโล่งโข่งเขียดเหลือง
               เนื่องๆ เขียดอ่อนอ่อนลองมานั่นแม่น เขียดไก่นาหลังซาๆ
               นั่นแม่นเขียดคันคาดเชิญนั่งครกไม้บาก
               เชิญทั้งสากไม้แดง เชิญทั้งตะแดงเข้ามากระด้งฝัดข้าว
               สาวนากินหวาน กระด้งฝัดข้าวสาวนาพินอ่อน อ่อนอย่าสิอ่อน
              ไสหลายฟายอย่าสู่ฟายใส่น้อย ฝนหมู่หลวงสีห่ำหน้าสาว เซียงสาวไทยเวียงสิเล่นแม่นางด้ง
การแต่งกายของนักแสดง
               ผู้ถือกระด้ง หญิงนุ่งผ้าซิ่น สวมเสื้อคมกลมสีเหลือง แขนกระบอก สไบหรือผ้าขาวม้าพาดบ่า ผู้ที่เป็นนางด้งหรือนางฟ้า ใส่เสื้อคอกลม แขนกระบอกสีขาว นุ่งผ้าซิ่น ผ้าผูกตา
เก็บข้อมูล ณ ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคราม จังหวัดปราจีนบุรี วันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ.๒๕๔๙
โดย สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดปราจีนบุรี

ประวัติความเป็นมา
การแสดงนางด้ง เดิมเป็นการแสดงพื้นบ้านของภาคตะวันออกเฉียงเหนือแต่ในปัจจุบัน
การแสดงนี้ ได้กระจัดกระจายออกมาทางอื่น ตามผู้คนที่ย้ายถิ่นฐานการทำมาหากิน แต่ไม่แพร่หลายนัก
ยังคงมีเหลือบางพื้นที่ที่นับถือเท่านั้น
การแสดงนางด้ง เป็นการแสดงซึ่งกำลังจะสูญหายไปจากเมืองไทย ส่วนใหญ่จะแสดง
เพื่อจะเสี่ยงทายฟ้าทายฝนว่าปีนี้จะดีหรือฝนจะแล้ง หากทายว่าฝนดีชาวบ้านจะเตรียมพืชพันธุ์ต่าง ๆ
ไว้แต่ต้นปี พอฝนแรกเริ่มมาก็หว่านข้าวได้เลย หากทายว่าฝนแล้งก็ให้ใจเย็นไว้ก่อน ฝนห่าแรกมาอย่าพึ่ง
หว่านข้าว เดี๋ยวฝนแล้งข้าวกล้าจะตาย พอฝนมาอีกทีจะไม่มีพันธุ์ข้าวไปหว่านใหม่ แต่ผลการเสี่ยงทาย
คราวนี้จะออกมาอย่างไรลองติดตามดู
สาขา/ประเภท
ขนบ
การแสดงนางด้ง จะเล่นเฉพาะเดือนเมษายน ตั้งแต่วันที่ ๑๓ เมษายน ถึงสิ้นเดือน
จะเล่นเฉพาะเวลากลางคืนเท่านั้น เชื่อกันว่าเดือนเมษายน เป็นช่วงประตูสวรรค์ยังไม่เปิด เหล่านางฟ้า
ไม่สามารถออกมาได้และเป็นช่วงที่เหล่านางฟ้า หรือผีนางด้ง จำศีล
ลำดับขั้นตอนการแสดง

วิธีการและขั้นตอน
๑.๓.๑ วิธีการ
๑. จัดเตรียมอุปกรณ์
๒. จัดเตรียมสถานที่
๓. จัดเตรียมเครื่องบูชาครู
การแสดงนางด้ง ผู้ร้องเพลงหรือลูกคู่ยืนล้อมวง ผู้ถือกระด้ง ๒ คน ปิดตานั่งลง
ตรงกลางวง กระด้ง วางบนสาก มีจานขันห้า ข้าว ตอก ดอกไม้ วางอยู่ข้างตัว แล้วก็ร้องเพลงเชิญ
นางด้ง หรือนางฟ้าลงมาประทับร่าง ร้องเพลงไปแล้วโปรยข้าวตอก ดอกไม้ ไป เรื่อย ๆ จนกว่านางด้ง/
นางฟ้ามาประทับร่าง ทุกคนที่ยืนล้อมวงจะตบมือพร้อมกันเพื่อเป็นการให้จังหวะ เวลาที่นางด้งลงมา
จะโยกกระด้งไปมาแล้วจะลุกยืนเอากระด้งไล่ตีหรือฟาดคนร้องเพลงที่อยู่ข้าง ๆ

เมื่อนางด้งหรือนางฟ้าลงมาประทับร่างทรง พี่เลี้ยงจะคอยซักถามปัญหา และพูดคุยด้วย
ถ้าเป็นเวลาที่นางด้งไม่จำศีล นางด้งหรือนางฟ้าจะสนุกสนานกับชาวบ้านโดยการร้องเพลง รำวง อย่างสนุกสนาน หรือถ้าชาวบ้านทำถูกใจจะอยู่นาน ไม่ถูกใจจะกลับเลยการจะกลับของนางด้ง หรือ นางฟ้า
พี่เลี้ยงจะเอาขัน ๕ ให้นางด้ง หรือนางฟ้าถือยกขึ้นจรดหน้าผากหรือหัวนางด้ง/นางฟ้าก็จะกลับไป
๑.๓.๒ ขั้นตอนการแสดง
๑.จัดหาสถานที่ที่เหมาะสมเน้นกลางแจ้ง
๒.จัดหาเครื่องไหว้หรือบูชาครู
๓.ผู้แสดงนางด้งหรือผู้ร่วมพิธีกรรมจะเป็นผู้ร้องเพลงหรือลูกคู่ยืนล้อมวง
๔.ผู้หญิงเป็นผู้ถือกระด้ง ๒ คน ปิดตานั่งลงตรงกลางวง
๕.จัดหา กระด้ง ๑ ใบ
๖.จัดหาสาก ทำด้วยไม้แดง ๒ อัน
๗.เอากระด้งวางบนสาก
๘.จานขันห้า ข้าว ตอก ดอกไม้ วางอยู่ข้างตัว ผู้ถือกระด้ง
๙.ต้นเสียงจะร้องเพลงเชิญนางด้ง หรือนางฟ้าลงมาประทับร่าง
๑๐.ร้องเพลงไปแล้วโปรยข้าวตอก ดอกไม้ ไป เรื่อย ๆ จนกว่านางด้ง/นางฟ้ามาประทับร่าง
๑๑.ทุกคนที่ยืนล้อมวงจะร้องเป็นลูกคู่และตบมือพร้อมกันเพื่อเป็นการให้จังหวะ
๑๒.นางด้งลงมาประทับร่างทรงจะโยกกระด้งไปมาแล้วจะลุกยืนเอากระด้งไล่ตีหรือฟาดคนร้องเพลงที่อยู่ข้าง ๆ
๑๓.พี่เลี้ยงคอยซักถามปัญหา และพูดคุยด้วย ถามปัญหา ฝนเพื่อจะได้วางแผนการทำนา
๑๔.ถ้าเป็นเวลาที่นางด้งไม่จำศีล นางด้งหรือนางฟ้าจะสนุกสนานกับชาวบ้าน
โดยการร้องเพลงรำวง อย่างสนุกสนาน หรือถ้าชาวบ้านทำถูกใจจะอยู่นาน
๑๕.การกลับของนางด้ง หรือ นางฟ้า พี่เลี้ยงจะเอาขัน ๕ ให้นางด้ง หรือนางฟ้าถือยกขึ้น
จรดหน้าผาก หรือหัว นางด้ง/นางฟ้าก็จะกลับไป
โน้ตเพลง บทเพลง บทละคร
๑.๕.๑ นางด้งสีดา
นางด้งเอย นางด้งสีดา เก็บผักเก็บปลา มาลงเล่นน้ำ บุตตะเล ผัดไป เหล้า ๒ ไห ไก่เตี้ย ๒ ตัว
กระเทียม ๒ หัว อีปู่ด้งเอย อีย่าด้งเอย เข้าป่าสาระหงษ์ กระด้งไม้บาก สากน้อย ไม้แดง กระด้งแข็ง ๆ ตักแกงร่อนข้าว กระด้งฝัดข้าว อ่อนไปกระแยะ อ่อนมากระแยะ จมฟุ ๆ ฟาย ๆ ขนดินทรายมาใส่นางด้ง นางด้งให้อยากกินยากำเด็กน้อย เล่นน้ำ บุตตะเล ฟัดไป เหล้า ๒ ไห ไก่เตี้ย ๆ ตัว กระเทียม ๒ หัว ปู่ด้งเอย ย่าด้งเอย เข้าป่าสาระหงษ์ กระด้ง ไม้บาก สากน้อยไม้แดง กระด้งแข็ง ๆ ตักแกงร่อนข้าว กระด้งฝัดข้าวอ่อนไปกระแยะ อ่อนมากระแยะ อมฝุ ๆ ฟาย ๆ ขนดินทรายมาใส่นางด้ง นางด้งไฮ้อยากกินยากำ เด็กน้อย เล่นน้ำ บุตตะเล
ฝัดไป เหล้า ๒ ไห ไก่เตี้ย ๆ ๒ ตัว กระเทียม ๒ หัว อีปู่โงเอยอีย่าด้งเอ๋ย
๑.๕.๒ เจ้าโล่งโข่ง
เจ้าโล่งโข่ง เจ้าแม่กงเกวียน เวียนมานี้ อีก ๒-๓ รอบ คอบมานี้จัก ๒-๓ ที่ จักอยู่อีแมงมีจูลา
พาสาวหลงเข้าดงกำแมบมาสู่แดด หรือมาสู่ฝนมากำหุ้นกะกับ แม่นางด้ง โล่งโข่งเขียดเหลืองเนื่อง ๆ เขียดอ่อนอ่องลองมานั่นแม่นเขียดไก่นาหลังซา ๆ นั่นแม่นเขียดคันคาด เชิญนั่งครกไม่บาก เชิญทั้งสากไม้แดง เชิญทั้งตะแดงเข้ามากระด้งฝัดข้าว สาวนากินหวาน กระด้งฝัดข้าว สาวนาพินอ่อน อ่อนอย่าสิอ่อน ไสหลายฟายอย่าสู่ฟายใส่น้อย ฝนหมู่หลวงสีห่ำหน้าสาวเซียงสาวไทยเวียงสิเล่นแม่นางด้ง
๑.๖ การแต่งกายของนักแสดง
ผู้ถือกระด้ง หญิงนุ่งผ้าซิ่น สวมเสื้อคอกลม สีเหลือง แขนกระบอก สไบพาดบ่า
หรือผ้าขาวม้า
ผู้ที่เป็นนางด้งหรือนางฟ้า ใส่เสื้อคอกลม แขนกระบอกสีขาว นุ่งผ้าซิ่น ผ้าผูกตา
อุปกรณ์
๔.๑.กระด้ง จำนวน ๑ อัน
๔.๒.สากไม้แดง จำนวน ๒ อัน
๔.๓.ผ้าปิดตา จำนวน ๒ ผืน
๔.๔.เครื่องไหว้ครู ประกอบด้วย กรวยดอกไม้ ธูป เทียน ขัน ๕ ค่ากำนน ๖ สลึง
๔.๕.เครื่องแต่งกายของนางด้ง / นางฟ้า ประกอบด้วย เสื้อขาวแขนกระบอก ผ้าชิ้น หวี
แป้ง น้ำหอม
๔.๖.ผู้ถือกระด้ง ๒ คน
๔.๗. พี่เลี้ยง ๑ คน และ ลูกคู่ จำนวน ๑๕ คน
ลักษณะเฉพาะอื่นๆ
๑.๗ บทบาทและหน้าที่ของการแสดง
๑.ผู้เล่นได้รับความสนุกสนาน ฝึกปฏิภาณไหวพริบ สร้างความรัก สามัคคีในหมู่คณะ
ส่งเสริมความมั่นคงในสังคม และรักษาประเพณีและวิถีชีวิตไว้
๒.เป็นการได้รู้เหตุการณ์ล่วงหน้าในการทำนาในปีนั้น
การถ่ายทอดและการสืบทอด
๑.จึงควรอนุรักษ์ให้คนรุ่นใหม่ได้ศึกษา เช่น ทำหลักสูตรประจำท้องถิ่นเพื่อนักเรียนในสถาน
ศึกษาทุกระดับ
๒.จัดทำเอกสารเผยแพร่และสาธิตการแสดงนางด้งในงานประเพณีท้องถิ่น
ข้อมูลผู้บอกรายละเอียด
จอมสี เขียนจัตุรัส, นาง. เกิดวันที่ ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๐๖
บ้านเลขที่ ๑๒ หมู่ที่ ๑ ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
ทองคำ ผลาหาญ, นางสาว. เกิดวันที่ ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๒ บ้านเลขที่ ๑๗๖
หมู่ ๒ ตำบลท่าเกษม อำเภอเมืองสระแก้ว จังหวัดสระแก้ว
ทองคำ องอาจ, นาง. เกิดวันที่ - เดือน - พ.ศ. ๒๕๐๑ บ้านเลขที่ ๘๙ หมู่ ๑
ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
บุญเลียง เอมสำราญ, นางสาว. เกิดวันที่๑๕ กรกฎาคม ๒๕๐๒บ้านเลขที่ ๓๔
หมู่ ๑ ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
ประมวล ถาวงษ์, นาง. เกิดวันที่ - เดือน- พ.ศ. ๒๔๙๑ บ้านเลขที่ ๘๗ หมู่ ๑
ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
ประมัย สถิตไชยนนท์, นาง. เกิดวันที่ - เดือน - พ.ศ.๒๕๐๔ บ้านเลขที่ ๘๖ หมู่ ๑
ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
รัตน์ พิมพ์ประสิทธิ์, นาง. เกิดวันที่ ๒๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๗ บ้านเลขที่ ๘๖ หมู่ ๑
ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
วัฒนะ เสาะด้น, นาง. เกิดวันที่ ๒๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๖ บ้านเลขที่ ๔๕ หมู่ ๑ ตำบล
คำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
วิไล ช่างต่อ, นาง. เกิดวันที่ ๒๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๔ บ้านเลขที่ ๑๐ หมู่ ๑ ตำบล
ตำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
สงัด กันเหตุ, นาง. เกิดวันที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๐๔ บ้านเลขที่ ๙ หมู่ ๑
ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
สุธีร์ ชัยชนะ, นาง. เกิดวันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ.๒๕๐๔ บ้านเลขที่ ๑๑๙ หมู่ที่ ๑
ตำบลคำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
เห่ง นักปัด, นาง. เกิดวันที่ - เดือน- พ.ศ. ๒๔๘๓ บ้านเลขที่ ๒๗ หมู่ ๑ ตำบล
คำโตนด อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี ๒๕๑๓๐
ผู้เก็บข้อมูล และวันเวลาที่เก็บ
นางลำพึง ทองนุช
นายทนงเดช เกตุแก้ว
ไฟล์มัลติมีเดีย

  • Voting
    (0 โหวต)
  • Hits
    16623 views