พิมพ์

พญากง พญาพาน

ชื่อรายการ
พญากง พญาพาน
ปีที่ขึ้นทะเบียน
ยังไม่ได้ขึ้นทะเบียน
ภูมิภาค
ภาคกลาง
จังหวัด
สาระสำคัญโดยรวม

ตำนานพญากงพญาพาน เป็นวรรณกรรมพื้นบ้านที่บอกเล่าและเชื่อมโยงที่มาของโบราณสถานและชื่อบ้านนามเมืองในภูมิภาคตะวันตก โดยเฉพาะในพื้นที่จังหวัดนครปฐม เช่น พระปฐมเจดีย์ พระประโทณเจดีย์ เนินพระ  บ้านสามพราน  เนื้อหาแสดงให้เห็นความสัมพันธ์ของเมืองต่างๆ ในภูมิภาค ตลอดจนวิถีชีวิตในท้องถิ่น นอกจากนี้ตำนานพญากงพญาพาน ยังแพร่หลายและได้รับการเผยแพร่ในรูปแบบต่างๆ ตราบจนปัจจุบัน แสดงให้เห็นถึงความนิยมที่สืบเนื่องมา ตำนานพญากงพญาพาน ด้วยเหตุนี้จึงสมควรได้รับการยกย่องเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ

ประวัติความเป็นมา
พญากง พญาพาน เป็นตำนานประจำถิ่นของจังหวัดนครปฐม เป็นชื่อที่รับรู้กันแพร่หลายทั่วไป บ้างเรียกว่า ตำนานพระปฐมเจดีย์ ต้นเค้าของเรื่องได้รับอิทธิพลมาจากคัมภีร์ปุราณะ คือเรื่องพญากังสะ (กงฺส) ฆ่าพระราชบิดาเพื่อชิงราชสมบัติ และตามฆ่าลูกชายของพระนางเทวกี ภายหลังถูกพระกฤษณะสังหาร เรื่องดังกล่าวได้แพร่หลายมากจนภายหลังมีการสร้างสรรค์ขึ้นใหม่เป็นแบบฉบับของไทยเพื่อใช้ผูกเรื่องสำหรับอธิบายโบราณสถานหรือสถานที่ต่างๆ อาทิ ตำนานพญากงพญาพาน (ตำนานพระปฐมเจดีย์) นิทานเรื่องอุษา บารส (ตำนานพระพุทธบาทบัวบก) อย่างไรก็ตามตำนานพญากงพญาพานฉบับที่เก่าที่สุดปรากฏอยู่ในพงศาวดารเหนือที่เป็นการเรียบเรียงเรื่องราวมาจากสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งในพงศาวดารเหนือกล่าวถึงยุคสมัยของเรื่องพญากง พญาพาน ว่าอยู่ในช่วงประมาณต้นกรุงศรีอยุธยา
ชุมชน/กลุ่มคนที่เกี่ยวข้อง
เรื่องพญากง พญาพาน ปัจจุบันได้รับการยอมรับว่าเป็นตำนานประจำถิ่นจังหวัดนครปฐม และมักมีการนำมาสร้างเป็นการแสดงของจังหวัดนครปฐมในโอกาสต่างๆ อย่างต่อเนื่อง ตลอดจนมีการนำมาใช้ในการส่งเสริมการขายของผลิตภัณฑ์และการท่องเที่ยวของจังหวัดนครปฐม ในฐานะที่เป็นเอกลักษณ์ประจำจังหวัดนครปฐมอีกด้วย
ชื่อที่ปรากฎในท้องถิ่น
พญากง พญาพาน
สาขา/ประเภท
โครงเรื่องของแต่ละสำนวน
โครงเรื่องของเรื่องพญากงพญาพานกล่าวถึง ขณะนั้น พญากงได้ครองเมืองกาญจนบุรี (บางสำนวนว่าเป็นเมืองนครชัยศรี) มีพระมเหสีรูปโฉมงดงาม เมื่อพระมเหสีทรงพระครรภ์โหรหลวงได้ทำนายว่าจะได้พระราชโอรสเป็นผู้มีบุญ และจะได้เป็นใหญ่ภายหน้า แต่จะเป็นผู้ฆ่าพระราชบิดาเมื่อครบ กำหนดพระมเหสีก็ประสูติพระกุมาร ขณะที่ข้าราชบริพารได้เอาพานไปรองรับ บังเอิญหน้าผากของพระกุมาร กระทบขอบพานเป็นแผล พญากงได้สั่งให้นำพระกุมารไปทิ้งตามยถากรรม ยายหอมไปพบเข้านำไปเลี้ยงไว้ และตั้งชื่อว่า “พาน”
ครั้นเมื่อเด็กชายพานโตขึ้นยายหอมก็นำไปฝากให้เล่าเรียนที่วัด พานเป็นเด็กฉลาด สมภารวัดผู้เป็นอาจารย์จึงรักใคร่เอ็นดูมีวิชาอะไรก็สอนให้หมดอาจารย์ได้นำพานไปฝากให้เข้ารับราชการกับเจ้าเมืองราชบุรี พานเป็นคนปัญญาดี เรียบร้อยและขยัน จึงเป็นที่โปรดปรานของเจ้าเมืองราชบุรีมาก จนถึงกับรับไว้เป็นโอรสบุญธรรม สมัยนั้น เมืองราชบุรีขึ้นกับเมืองกาญจนบุรี (บางสำนวนว่าเมืองนครชัยศรี) พระยาราชบุรี ต้องส่งเครื่องบรรณาการทุกปี พญาพานเป็นผู้มีฝีมือในการรบจึงชักชวน ให้เจ้าเมืองราชบุรีแข็งเมืองยกกองทัพไป ปราบพญายาพานเป็นแม่ทัพออกไป รบกับพญากง ทั้งสองทำยุทธหัตถีกัน ในที่สุดพญากงก็ถูกฟันด้วยของ้าวคอขาดตายในที่รบ
เมื่อพญาพานเข้ายึดเมืองกาญจนบุรี (บางสำนวนว่าเมืองนครชัยศรี) ได้แล้ว ย่อมได้ทั้งราชสมบัติตลอดจนพระมเหสีของพญายากงด้วย แต่ในขณะที่จะเข้าไปหาพระมเหสีนั้น เทวดาได้แปลงกายเป็นแมวแม่ลูกอ่อนให้ลูกกินนมขวางประตูไว้ แล้วร้องทักเสียก่อน พญายาพานจึงได้อธิษฐานว่า ถ้าพระมเหสีเป็นแม่ของตนจริงก็ขอให้มีน้ำนมไหลซึมออกมา ก็เห็นน้ำนมไหลออกมาจริง จึงได้รู้ว่าทั้งสองเป็นแม่ลูกกัน พญายาพานจึงสำนึกได้ว่าได้กระทำปิตุฆาตฆ่าพระราชบิดา และโกรธที่ยายหอมปิดบังความจริง ด้วยโทสะจริตจึงสั่งให้นำยายหอมไปฆ่าเสีย ต่อมาด้วยความสำนึกผิด ที่ได้ฆ่าพระราชบิดาและยายหอมผู้มีพระคุณ จึงได้สร้างพระเจดีย์ขนาดใหญ่ สูงชั่วนกเขาเหินตามคำแนะนำของพระอรหันต์ คือ พระปฐมเจดีย์ ที่เมืองนครชัยศรี (ปัจจุบันตั้งอยู่ในจังหวัดนครปฐม) เพื่อเป็นการล้างบาปที่ฆ่าพระราชบิดาให้บรรเทาลงบ้าง และสร้างพระประโทณเจดีย์ (ปัจจุบันตั้งอยู่ในจังหวัดนครปฐม) เพื่อล้างบาปที่ฆ่ายายหอม
ตำนานเรื่องพญากง พญาพานแพร่หลายอย่างมากในภาคกลางโดยเฉพาะในจังหวัดนครปฐมและพื้นที่ใกล้เคียง อาทิ จังหวัดราชบุรี จังหวัดกาญจนบุรี เป็นตำนานประจำถิ่นที่ใช้อธิบายประวัติความเป็นมาของพระปฐมเจดีย์ พระประโทณเจดีย์ ตลอดจนชื่อหมู่บ้าน ตำบล ตลอดจนแม่น้ำลำคลองต่างๆ ในจังหวัดนครปฐม และจังหวัดใกล้เคียง อาทิ จังหวัดกาญจนบุรี ราชบุรี พระนครศรีอยุธยา เช่น บ้านถนนขาด (ถนนที่พญากงกับพญาพานใช้สู้รบกัน) บ้านสามพราน (บริเวณที่นายพรานสามคนช่วยกันหาช้างให้พญาพานไปรบกับพญากง) บ้านดอนยายหอม (บริเวณที่ตั้งบ้านเรือนยายหอม) นอกจากนี้ยังมีการเล่าสืบต่อกันมาในรูปแบบต่างๆ ในมุขปาฐะ เช่น เพลงขอทานเรื่องพญากง พญาพาน เพลงฉ่อยเรื่องพญากง พญาพาน เพลงอีแซวเรื่องพญากง พญาพาน ลิเกเรื่องพญากง พญาพาน เพลงรำโทนเรื่องพญากง พญาพาน แหล่นอกเรื่องพญากง พญาพาน เพลงทรงเครื่องเรื่องพญากง พญาพาน เป็นต้น ส่วนรูปแบบลายลักษณ์พบสมุดไทยที่หอสมุดแห่งชาติ ๙ ฉบับ รวมถึงมีการตีพิมพ์เผยแพร่ในรูปแบบของโรงพิมพ์ราษฎร์เจริญ (วัดเกาะ) และโรงพิมพ์อื่นๆ อีกจำนวนมาก และยังคงมีการตีพิมพ์ต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
นอกจากนี้ยังมีศาลพญากง ตั้งอยู่บริเวณตลาดทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ใกล้กับพระปฐมเจดีย์ และศาลยายหอม ซึ่งมี ๓ แห่ง ได้แก่ พระปฐมเจดีย์ วัดพระประโทณเจดีย์ และวัดดอนยายหอม ยังปรากฏสืบมาจนปัจจุบัน และเป็นที่เคารพนับถือของชาวจังหวัดนครปฐมอย่างยิ่ง
คุณค่า
๑. บทบาทในการอธิบายความเป็นมาของสถานที่
ตำนานพญากงพญาพาน ทำหน้าที่ดังกล่าวใน ๒ มิติ คือได้ชี้ให้เห็นความสำคัญของข้อมูลคติชนที่จะเป็นเครืองมือในการอธิบายและให้ความรู้ ซึ่งในข้อมูลตำนานพญากงพญาพานพบทั้ง บทบาทในการอธิบายความเป็นมาของโบราณสถานที่ตัวเองไม่รู้จัก/ไม่ได้สร้าง และ บทบาทในการอธิบายเป็นแหล่งรวบรวม (Collection) ของชื่อหมู่บ้าน-ตำบลในภูมิภาค ซึ่งมีลักษณะที่น่าสนใจดังนี้

๑.๑ บทบาทในการอธิบายความเป็นมาของโบราณสถานที่ตัวเองไม่รู้จัก/ไม่ได้สร้าง
บทบาทนี้เป็นบทบาทของตำนานพญากงพญาพานที่เป็นที่รับทราบกันดีว่าเป็นตำนานที่อธิบายเหตุแห่งการสร้างพระปฐมเจดีย์ และพระประโทณเจดีย์ ซึ่งจากการศึกษาพบว่าเรื่องพญากงพญาพาน ได้รับอิทธิพลมาจากศาสนาพราหมณ์ฮินดู และในตอนท้ายเรื่องมีการกล่าวถึงพระอรหันตสาวก คือ พระคิริมานนท์ และพระองคุลิมาล ในพระพุทธศาสนา แสดงให้เห็นว่ากลุ่มผู้สร้างเจดีย์ กับผู้สร้างสรรค์ตำนานน่าจะเป็นคนละกลุ่มกัน ผู้สร้างสรรค์ตำนานสันนิษฐานว่าเป็นกลุ่มคนใหม่ที่เข้ามาดินแดนที่มีโบราณสถาน เช่นเดียวกับนิทานพ่อฆ่าลูกที่สิงห์บุรี หรือ ตำนานพระนอนจักรสีห์

๑.๒ บทบาทในการอธิบายเป็นแหล่งรวบรวมเรื่อง (Collection) ของชื่อหมู่บ้าน-ตำบลในภูมิภาค
ตำนานพญากงพญาพาน ทำหน้าที่ในการร้อยตำนานประจำถิ่น หรือนิทานพื้นบ้านต่างๆในท้องถิ่นที่ใกล้เคียงโดยเชื่อมกับชื่อหมู่บ้านตำบล ทำนองนี้คล้ายกับ “ตำนานพระเจ้าเลียบโลก” ที่มีการกล่าวถึงชื่อหมู่บ้านตำบลต่างๆ มีลักษณ์เป็นแหล่งรวบรวมเรื่อง(Collection) ดังที่ปรากฏในตำนานพระพุทธเจ้าเลียบโลก ที่ผนวกเข้ากับตำนานประจำถิ่นต่างๆ หรือ ลักษณะที่ปัญญาสชาดกรวบรวมนิทานพื้นเมืองมารวมกันเพียงแต่เพิ่มสถานที่จริงให้ปรากฏให้อยู่ในเรื่องนั้นด้วย
ตำนานประจำถิ่นที่พบแบบเรื่องพ่อฆ่าลูก นี้พบแพร่หลายในพื้นที่ภาคกลาง – ภาคตะวันตกของไทย และมีพื้นที่ที่มีพรมแดนติดต่อกัน ซึ่งแบ่งออกได้เป็น ๓ กลุ่ม คือ กลุ่มตำนานพระปฐมเจดีย์ พบชื่อหมู่บ้านตำบลอยู่ในแถบจังหวัดกาญจนบุรี ราชบุรี และนครปฐม กลุ่มตำนานวัดพระยากง พบชื่อปรากฏในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา และเล่าว่าผู้สร้างวัดพระยากงเป็นกลุ่มคนชาวสุพรรณบุรี และกลุ่มสุดท้ายคือ กลุ่มตำนานพระนอนจักรสีห์ (ซึ่งมีการเล่าเชื่อมต่อกับตำนานวัดขุนอินทประมูล) พบในแถบจังหวัดสิงห์บุรี ชัยนาท อ่างทอง

๒ บันทึกประวัติศาสตร์สังคม-ร่องรอยความขัดแย้งและประนีประนอม
ข้อมูลคติชนประเภทตำนานนับเป็นข้อมูลประวัติศาสตร์สังคมที่มีความน่าสนใจ หากได้ไขรหัสและทำความเข้าใจภายใต้บริบทสังคมวัฒนธรรมแล้ว จะเป็นประโยชน์ในเชิงวิชาการเป็นอย่างยิ่ง ดังเช่น งานศึกษา ความขัดแย้งและประนีประนอมในตำนานปรัมปราไทย ของ ปรมินท์จารุวรซึ่งเป็นความพยายามที่จะมองตำนานปรัมปราไทยด้วยมิติของวิธีการศึกษาเชิงโครงสร้างนิยมของ โคลด เลวี่-สเตราส์ (Claude levi-Strauss) เพื่อที่จะชี้ให้เห็นว่าเรื่องราวศักดิ์สิทธิ์เหนือจริงประเภทต่างๆ ในสังคมวัฒนธรรมไทยที่เราเรียกกันว่าตำนานปรัมปรานั้น มีบทบาทสำคัญในการบันทึกร่องรอยความขัดแย้งและการประนีประนอมทางความคิดความเชื่อของบรรพชนไทยในเรื่องของการเลือกรับนับถือศาสนาประการหนึ่ง และการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มชนต่างๆ อีกประการหนึ่ง ผู้วิจัยได้อาศัยแนวทางการศึกษาจากงานวิจัยข้างต้นมาใช้ในการพิจารณาข้อมูลตำนานพญากงพญาพาน โดยมีแบ่งประเด็นในการศึกษาออกเป็น ๒ ประเด็น ดังนี้
๒.๑ บันทึกประวัติศาสตร์สังคมในอาณาบริเวณในภาพกว้าง
จากตำนานพญากงพญาพาน จะเห็นความสัมพันธ์ใน ๒ เมืองหลัก คือเมืองของพญากง ซึ่งบ้างว่าครองเมืองกาญจนบุรี บ้างว่าครองเมืองนครปฐม และเมืองของพญาพาน ซึ่งบ้างว่าครองเมืองราชบุรี และบ้างว่าครองเมืองกาญจนบุรี หากพิจารณาดูจะพบว่า ความสัมพันธ์ในตำนานเป็นคู่ขัดแย้งที่สำคัญกันระหว่างเมืองทั้งสอง โดยเฉพาะเมืองของพญาพาน เป็นเมืองที่เจ้าเมืองซึ่งเป็นบิดาบุญธรรมของพญาพานครองมาก่อน และนำตำนานเล่าว่า ต้องส่งเครื่องราชบรรณาการไปให้แก่เมืองของพญากงทุกปีมิได้ขาด ครั้นเมืองพญาพานเข้ามาปกครองจึงคิดแข็งเมืองไม่กระทำดังที่เคยปฏิบัติมา แสดงให้เห็นว่าเมืองของพญากงนี้ คงเป็นเมืองเก่าและเมืองใหญ่มาก่อน สอดคล้องกับที่เมืองนครชัยศรีและเมืองกาญจนบุรี ต่างก็นับได้ว่าเป็นเมืองสำคัญมาแต่อดีต และยังแสดงให้เห็นว่า เมืองเหล่านี้ต่างก็เป็นเอกเทศต่อกันไม่ขึ้นแก่กัน
อย่างไรก็ตาม หากตีความเชิงสัญลักษณ์ จะพบว่า เมืองของพญากง อาจเป็นสัญลักษณ์ของ ความเป็นพ่อ และเมืองของพญาพานอาจเป็นสัญลักษณ์ของความเป็นลูก เมืองของพญาพานจึงอาจเป็นเมืองที่แยกตัวหรือผู้ปกครองเคยสืบวงศ์มาจากกันและกัน กระนั้นก็ดีแม้ว่าตำนานพญากงพญาพาน จะสะท้อนภาพสงครามในภูมิภาค แต่ขณะเดียวกันก็ยังแสดงให้เห็นถึงการประนีประนอมระหว่างเมืองได้ในที่สุด โดยการกำหนดให้เชื้อสาย หรือ ผู้นำที่มีการยอมรับร่วมกันเป็นผู้ปกครองและรวมเป็นเมืองเดียวกัน คือพญาพาน ผู้เป็นโอรสของพญากง และเป็นโอรสบุญธรรมของเจ้าเมืองราชบุรี
ความพยายามข้างต้นสะท้อนการใช้ตำนานพญากงพญาพานในการหลอมรวมคนที่เคยมีความคิดแตกต่างกันหรือคนจากเมืองต่างๆ และภายหลังให้คนทุกเมืองอยู่ภายใต้การปกครองของบุคคลคนเดียวและกล่าวถึงความชอบธรรมด้วยการเกี่ยวดองเชิงเครือญาติกับทุกกลุ่ม ก็จะช่วยให้เกิดความเป็นปึกแผ่นมากยิ่งขึ้นด้วย และจะนำไปสู่การสถาปนาเรื่องราวไปสู่กระบวนการสร้างให้กลุ่มชนมี “ความเชื่อในตำนานเรื่องเดียวกัน” เพื่อนำมาสู่พลังกลุ่ม และสร้างอัตลักษณ์ของกลุ่มชนกลุ่มใหญ่ไปพร้อมกันด้วย

๒.๒ สร้างตัวตนของท้องถิ่นหรือชุมชนขนาดเล็กให้ปรากฏในประวัติศาสตร์มหัพภาค
ในแง่นี้พบว่าในตำนานพญากงพญาพาน และกลุ่มแบบเรื่องนิทานลูกฆ่าพ่อ ต่างมีการอธิบายชื่อหมู่บ้านตำบลที่แถบนั้นๆ แทรกอยู่เป็นระยะ ทั้งใน ตำนานพญากงพญาพาน หรือ ตำนานพระปฐมเจดีย์ และตำนานพระนอนจักรสีห์ รวมถึงตำนานวัดขุนอินทประมูล สะท้อนให้เห็นความนิยมของตำนานที่เป็นตำนานที่เป็นที่รู้จักและเป็นที่นิยม ที่นำมาสู่การเป็นเวทีให้ชุมชนต่างๆ ได้แสดง “ตัวตน” ประหนึ่งเป็น “พื้นที่โฆษณา” กับทางการเพื่อสิทธิประโยชน์ต่างๆ เป็นความพยายาม “ฝาก” ตัวตนไว้ในภาพใหญ่เพื่อไม่ให้คนลืม หรือถูกลดทอดความสำคัญ ขณะเดียวกันก็เป็นการสร้างความน่าเชื่อถือแก่ตำนานเนื่องจากมีสถานที่ที่มีอยู่จริง เป็นเน้นย้ำ และเพิ่มน้ำหนักให้ดูเกิดความสมจริงมากขึ้นด้วย
การถ่ายทอดและการสืบทอด
รายชื่อผู้สืบทอดหลัก
1. นางบำรุง พินิจกุล อายุ 72 โทรศัพท์ 0819024516
2. นางสาวขนิษฐา พินิจกุล อายุ 49 โทรศัพท์ 0819024516
3. นางสาวนาริฐา พินิจกุล อายุ 47 โทรศัพท์ 0819024516
แนวทางการส่งเสริม
สมควรจัดทำเป็นหลักสูตรท้องถิ่นเพื่อให้นักเรียนในพื้นที่จังหวัดนครปฐมและพื้นที่ให้เคียงเพื่อความยั่งยืนของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม
บุคคลอ้างอิง
นันทา ขุนภักดี, รองศาสตราจารย์. “เพลงรำโทนพญากงพญาพาน” คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร วิทยาเขตพระราชวังสนามจันทร์ อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม
บัวผัน สุพรรณยศ, ผู้ช่วยศาสตราจารย์. “เพลงอีแซวพญากงพญาพาน” กองส่งเสริมศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย เขตดินแดง กรุงเทพฯ
บำรุง พินิจกุล. “แหล่พญากงพญาพาน” ตำบลศาลายา อำเภอพุทธมณฑล จังหวัดนครปฐม
สมบัติ สมศรีพลอย. “เพลงทรงเครื่องเรื่องพญากงพญาพาน” มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา กรุงเทพฯ
เอกสารอ้างอิง
ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต. พญากง พญาพาน: ตัวละครทีได้ที่มาจากวรรณคดีสันสกฤต.วารสารภาษาและวรรณคดีไทย ปีที่ ๙, ฉบับที่ ๒ (ตุลาคม ๒๕๓๕): ๓๒-๓๘.
ทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. เรื่องพระปฐมเจดีย์. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๖๙.
เทพ สุนทรศารทูล. กาพย์พญากงพญาภาณ.กรุงเทพฯ : พระนารายณ์, ๒๕๓๗.
เทศะแพทย์คำฉันท์ ของนายนราภิบาล และ เสภาเรื่องพระยากงพระยาพาน. พิมพ์เป็นบรรณาการใน งานพระราชทานเพลิงศพ นายนราภิบาล ณ วัดมกุฏกษัตริยาราม ๑๗ ธันวาคม ๒๕๐๑.
บุษย์ รจนา. พระยากง พระยาพาน. พระนคร : โรงพิมพ์ราษฏร์เจริญ, ๒๔๙๓.
พงษ์อนันต์ สรรพานิช. ผจญภัยในตำนานพระยาพาน พระยากง. กรุงเทพฯ : บริษัท ไพลิน บุ๊คเน็ต, ๒๕๔๔.
มนู วัลยะเพ็ชร์ และคณะ, รายงานผลการวิจัยเรื่อง การศึกษาทางภูมิศาสตร์เกี่ยวกับชื่อภูมิประเทศของจังหวัดนครปฐม. นครปฐม: คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๒๒
ลิเกเกียรติยศแห่งสยาม พญากง-พญาพาน แห่งสุวรรณภูมิ ณ โรงละครแห่งชาติ (โรงใหญ่) วันพุธที่ ๒๔ ธันวาคม ๒๕๔๖. กรุงเทพฯ : ศิลปวัฒนธรรม มติชน, ๒๕๔๖.
สุกัญญา ภัทราชัย. พญากง พญาพาน ในเพลงพื้นบ้าน.วารสารเมืองโบราณ ปีที่ ๘ ฉบับที่ ๓ สิงหาคม - พฤศจิกายน ๒๕๒๕
สุจิตต์ วงษ์เทศ. พระปฐมเจดีย์ไม่ใช่เจดีย์แห่งแรกแต่เป็นมหาธาตุหลวงยุคทวารวดี.กรุงเทพฯ: มติชน, ๒๕๔๕.
สุจิตต์ วงษ์เทศ. “ลูกฆ่าพ่อที่เป็นหมา ในนิทานศักดิ์สิทธิ์ วัดพระนอนจักรสีห์ สิงห์บุรี” . มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ ๑๘กรกฎาคม ๒๕๕๗
สุจิตต์ วงษ์เทศ. “ลังกา-สิงหล ตำนานลูกฆ่าพ่อ” คอลัมน์ สยามประเทศไทย มติชนรายวัน ๑๗ มกราคม ๒๕๔๘.
ศิลปากร, กรม. เรื่องพระปฐมเจดีย์ ฉบับกรมศิลปากรตรวจสอบชำระใหม่ และการปฏิสังขรณ์พระปฐมเจดีย์ กรุงเทพฯ : ยูนิตี้โพรเกรส ; กรมศิลปากร, ๒๕๒๘.
รูปภาพ

image003 ๑. เจว็ดยายหอม ที่โบราณสถานเนินยายหอม หรือเนินพระ

image004 ๒. เนินยายหอม

image005 ๓. ศาลพญาพานที่เนินยายหอม

image006 ๔. ศาลยายหอมที่พระปฐมเจดีย์

image007 ๕. ศาลยายหอมที่วัดดอนยายหอม

image008 ๖. อนุสาวรีย์พญากงชี้นิ้ว ที่หน้าตลาดทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์

image009 ๗. อนุสาวรีย์สามพราน ที่อำเภอสามพราน

image010 ๘. คลองพญากง จังหวัดนครปฐม

image011 ๙. พระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม

image012 ๑๐. พระประโทณเจดีย์ จังหวัดนครปฐม

  • Voting
    (0 โหวต)
  • Hits
    95046 views