พิมพ์

มรดกภูมิปัญญาอาหารการกินที่เป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ไทย : ข้าวหอมมะลิ

มรดกภูมิปัญญาอาหารการกินที่เป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ไทย : ข้าวหอมมะลิ

สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI : Geographical Indication) คือ เครื่องหมายที่ใช้กับสินค้าที่มาจากแหล่งผลิตที่เฉพาะเจาะจง ซึ่งถือเป็นทรัพย์สินทางปัญญาประเภทหนึ่ง โดยจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีความเชื่อมโยงระหว่างปัจจัยสำคัญสองประการ คือ ธรรมชาติและมนุษย์ กล่าวคือ ชุมชนได้อาศัยลักษณะเฉพาะที่มีอยู่ในแหล่งภูมิศาสตร์ตามธรรมชาติ เช่น สภาพดินฟ้าอากาศ หรือวัตถุดิบเฉพาะในพื้นที่ มาใช้ประโยชน์ในการผลิตสินค้าในท้องถิ่นของตนขึ้นมา ทำให้ได้ผลิตภัณฑ์ที่มีคุณลักษณะพิเศษที่มาจากพื้นที่ดังกล่าว คุณลักษณะพิเศษนี้อาจหมายถึง คุณภาพ ชื่อเสียงหรือคุณลักษณะเฉพาะอื่น ๆ ที่มาจากแหล่งภูมิศาสตร์นั้น ๆ

มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมด้านอาหารการกิน ถือเป็นสิ่งมนุษย์บริโภค ทั้งยังหมายรวมถึง วิธีการปรุงและประกอบอาหาร รูปแบบการบริโภค ตลอดจนการจัดการระบบนิเวศเพื่อการใช้ประโยชน์ทรัพยากรธรรมชาติสำหรับการบริโภค ปัจจุบันมรดกภูมิปัญญาดังกล่าวนี้หลาย ๆ รายการ ได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ไทย ในที่นี้ขอยกตัวอย่างรายการ “ข้าวหอมมะลิ”

ich food (14) ich food (1)

 

ข้าวหอมมะลิ เป็นพันธุ์ข้าวเจ้าที่ได้รับการยกย่องว่าอร่อยที่สุด ได้รับรางวัลชนะเลิศการประกวดทั้งระดับเอเชียและระดับโลก ชาวนาไทยท้องถิ่นต่าง ๆ นิยมเพาะปลูกสืบต่อกันมาแต่โบราณในชื่อของ “ข้าวหอม” ซึ่งมีอยู่หลายชนิด เช่น ข้าวหอมจันทน์ (ใต้) ข้าวหอมคลองหลวง (กลาง) ข้าวหอมแดง (กลาง) ข้าวหอมพิษณุโลก (เหนือ) ข้าวหอมนางมณฑา (กลาง) ข้าวหอมมะลิ (ภาคตะวันออก) ฯลฯ

 

ข้าวหอมมะลิเป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยว วงศ์ Gramineae ตระกูล Oryza อยู่ในกลุ่มข้าวปลูกที่มีชื่อเรียกเฉพาะว่า Sativa เป็นสายพันธุ์ข้าวเจ้าเมล็ดยาว (Indica) เล่ากันว่าข้าวหอมมะลิเป็นพันธุ์ข้าวที่นายจรูญ
ตันฑวุฒิ ชาวนาตำบลแหลมประดู่ อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี ได้ใช้ภูมิปัญญาในวัฒนธรรมข้าวคัดเลือกสายพันธุ์ข้าวไว้เพาะปลูกในปีต่อไปจนพบข้าวพันธุ์ใหม่โดยบังเอิญในปี พ.ศ. ๒๔๘๘ จึงตั้งชื่อข้าวพันธุ์ใหม่
ตามลักษณะเด่นที่มีกลิ่นหอมว่า “ข้าวหอมมะลิ” จนมีเสียงเล่าลือว่า เป็นข้าวที่ “เมล็ดสวย เรียว ยาว ขาว ใส นุ่ม นวล อร่อย หอม” ในปี พ.ศ. ๒๔๙๔ ขุนทิพย์ กำนันตำบลท่าทองหลาง อำเภอบางคล้า จังหวัดฉะเชิงเทรา ได้นำไปปลูกในนาของตน ต่อมาจึงขยายพันธุ์สู่ชุมชน ขุนทิพย์ได้แนะนำข้าวหอมมะลิให้แก่นายสุนทร สีหะเนิน พนักงานข้าวของกรมวิชาการเกษตรประจำอำเภอบางคล้าได้รู้จัก ซึ่งได้นำไปทดลองปลูกเพื่อพัฒนาสายพันธุ์ที่สถานีทดลองข้าวโคกสำโรง จังหวัดลพบุรี ในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ จึงได้ขยายผลนำไปทดลองปลูกในภาคเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือต่อเนื่องเป็นเวลา ๖ ปี

 

ผลการทดลองพบว่า “ข้าวหอมมะลิสายพันธุ์ ๔-๒-๑๐๕” ทนความแห้งแล้งได้ดี ชอบดินร่วนปนทรายและชอบนานํ้าฝน จึงเหมาะที่จะปลูกในภาคตะวันออกเฉียงเหนือมากที่สุด คณะกรรมการคัดเลือกสายพันธุ์จึงมีมติรับรองผลการทดลองและให้ชื่อว่า “ข้าวขาวดอกมะลิ ๑๐๕” ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒

 

ครั้นถึงปี พ.ศ. ๒๕๐๔ สถานีทดลองข้าวจังหวัดสุรินทร์เริ่มกระจายเมล็ดพันธุ์ข้าวขาวดอกมะลิ ๑๐๕ สู่ท้องถิ่น แต่ชาวนานิยมเรียกว่า “ข้าวหอมมะลิ” เหมือนเดิม และกลายเป็นข้าวสายพันธุ์หลักที่ปลูกในพื้นที่ส่วนใหญ่ของทุ่งกุลาร้องไห้สืบมา

 

ข้าวหอมมะลิเป็นพันธุ์ข้าวที่ค้นพบจากภูมิปัญญาของชาวนาไทยและทางราชการไทยได้นำความรู้ด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมาพัฒนาสายพันธุ์ให้เหมาะสมกับการเพาะปลูกมากขึ้น จนกระทั่งกลายเป็นข้าวที่อร่อยที่สุดและมีชื่อเสียงมากที่สุดในปัจจุบัน

 

ข้าวหอมมะลิ ได้รับการขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๕๖ และได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ ภายใต้ชื่อ “ข้าวหอมมะลิสุรินทร์” เมื่อวันที่
๓๑ มกราคม ๒๕๔๘, “ข้าวหอมมะลิทุ่งกุลาร้องไห้” เมื่อวันที่ ๒๘ เมษายน ๒๕๔๙, “ข้าวหอมมะลิอุบลราชธานี” เมื่อวันที่ ๒๖ พฤษภาคม ๒๕๕๙ และ “ข้าวหอมมะลิทุ่งสัมฤทธิ์” เมื่อวันที่ ๒๑ ธันวาคม ๒๕๕๙

 

 เอกสารอ้างอิง

 

กรมทรัพย์สินทางปัญญา. ประกาศกรมทรัพย์สินทางปัญญา เรื่อง การขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์

 

ข้าวหอมมะลิทุ่งกุลาร้องไห้ ทะเบียนเลขที่ สช ๕๐๑๐๐๐๒๒. สืบค้นจาก

 

http://www.ipthailand.go.th/th/ gi-011/item/22-สช-50100022-ข้าวหอมมะลิทุ่งกุลาร้องไห้-2.html

 

เมื่อวันที่ ๖ ตุลาคม ๒๕๖๓.

 

กรมทรัพย์สินทางปัญญา. ประกาศกรมทรัพย์สินทางปัญญา เรื่อง การขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์

 

ข้าวหอมมะลิทุ่งสัมฤทธิ์ ทะเบียนเลขที่ สช ๖๑๑๐๐๑๑๘. สืบค้นจาก

 

http://www.ipthailand.go.th/th/gi-011/item/gi61100118.html

 

เมื่อวันที่ ๖ ตุลาคม ๒๕๖๓.

 

กรมทรัพย์สินทางปัญญา. ประกาศกรมทรัพย์สินทางปัญญา เรื่อง การขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์

 

ข้าวหอมมะลิสุรินทร์ ทะเบียนเลขที่ สช ๕๑๑๐๐๐๒๓. สืบค้นจาก

 

http://www.ipthailand.go.th/th/gi-011/item/23-สช-51100023-ข้าวหอมมะลิสุรินทร์-2.html

 

เมื่อวันที่ ๖ ตุลาคม ๒๕๖๓.

 

กรมทรัพย์สินทางปัญญา. ประกาศกรมทรัพย์สินทางปัญญา เรื่อง การขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์

 

ข้าวหอมมะลิอุบลราชธานี ทะเบียนเลขที่ สช ๖๐๑๐๐๐๙๙. สืบค้นจาก

 

http://www.ipthailand.go.th/th/gi-011/item/99-สช-60100099-ข้าวหอมมะลิอุบลราชธานี.html เมื่อวันที่ ๖ ตุลาคม ๒๕๖๓.

 

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (๒๕๖๐). ความรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล : มรดกภูมิปัญญา

 

ทางวัฒนธรรมของชาติ. กรุงเทพ ฯ : สถาบันวัฒนธรรมศึกษา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.