พิมพ์

“แม่” ในบริบทมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม : แม่ท่ายักษ์ - ลิง

“แม่” ในบริบทมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม : แม่ท่ายักษ์ - ลิง

แม่ท่ายักษ์ หมายถึง กระบวนท่ารำที่ใช้ในการฝึกหัดนาฏศิลป์โขนของฝ่ายยักษ์ ประกอบด้วย กระบวนท่าเริ่มต้น ตั้งแต่ “ท่านั่งไหว้” จนถึง “ท่าบาก” เรียกว่า “หัวแม่ท่า” หรือ “กระบวนแม่ท่าตอนต้น” จากนั้น จึงเริ่มแม่ท่า ๑ จนจบแม่ท่า ๕

          แม่ท่ายักษ์ เป็นแบบแผนการฝึกหัดนาฏศิลป์โขน ซึ่งเป็นศิลปะชั้นสูงของไทย สันนิษฐานว่ามีมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา รูปแบบการฝึกหัดโขนที่มีในปัจจุบันเป็นแบบแผนที่ครูอาจารย์ซึ่งเป็นโขนหลวง กรมมหรสพในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวถ่ายทอดไว้ เริ่มต้นจากการฝึกหัดเบื้องต้นในท่าตบเข่า ท่าถองสะเอว ท่าเต้นเสา ท่าถีบเหลี่ยม จากนั้น เป็นการฝึกหัดแม่ท่า ท่าเชิด และท่าปฐม กระบวนท่าต่าง ๆ เหล่านี้เป็นกระบวนท่าที่ใช้ในการฝึกหัด และเป็นท่ามาตรฐานหลักที่ใช้ในการแสดง ผู้ฝึกจะต้องจดจำตามครูให้ได้ครบถ้วน แม่นยำ และฝึกฝนซํ้า ๆ เป็นเวลาหลายปี โดยครูจะเป็นผู้ปรับปรุงกระบวนท่าให้เหมาะสมกับโครงสร้างของร่างกายและบุคลิกของศิษย์แต่ละคน โดยการฝึกหัดซํ้า ๆ จนศิษย์มีความชำนาญและออกแสดงได้งดงาม

          กระบวนแม่ท่ายักษ์ที่ใช้ในการฝึกหัดนี้ แสดงให้เห็นถึงภูมิปัญญาของครูอาจารย์โขน ประเภทยักษ์ โดยสามารถแสดงให้เห็นถึงพลังที่ดุดันของยักษ์ ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของฝ่ายอธรรม ผ่านการสื่อความหมายด้วยท่าทาง การร่ายรำ ตีบท และท่าเต้น นับได้ว่าเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมทางด้านนาฏศิลป์โขนที่มีความสำคัญยิ่ง

mm01 mm02

 

แม่ท่าลิง หมายถึง กระบวนท่ารำที่ใช้ในการฝึกหัดนาฏศิลป์โขนของฝ่ายลิง ซึ่งเป็นตัวละครประเภทหนึ่งในการแสดงโขน ประกอบด้วยท่าที่เรียกว่า ท่าที่ ๑ ถึงท่าที่ ๗ การฝึกหัดแม่ท่าลิง มีความสำคัญยิ่ง เนื่องจากเป็นพื้นฐานท่าทางของสิ่งที่เป็นแหล่งรวมของ “ลีลา” ของลิงที่ครูอาจารย์แต่โบราณกำหนดและประดิษฐ์ขึ้นไว้เป็นแบบแผนที่แน่นอนแล้ว โดยมีลำดับท่าที่จัดเป็นระเบียบแบบแผนอย่างมีระบบ กล่าวคือ มีการเริ่มต้นท่าทางที่เป็นพื้นฐาน แล้วค่อย ๆ สำแดงออกซึ่งความเป็น “ลิง” แม่ท่าของลิง จึงเป็นแม่ท่าหลักหรือเป็นแม่บท ซึ่งจะนำไปใช้ประกอบในการปฏิบัติท่าทางอื่น ๆ ซึ่งบางท่าไม่มีนาฏยศัพท์ที่ใช้เรียก ด้วยเหตุที่มิได้บัญญัติไว้ บางท่าเป็นนาฏยศัพท์ที่จะต้องจำและปฏิบัติให้ได้ และมีบางท่าที่มีชื่อเป็นลำดับที่ เช่น ท่า ๑ ท่า ๒ ท่า ๔ ท่า ๕ จนถึงท่า ๗

 

          การฝึกแม่ท่าลิงนั้น ได้กำหนดขั้นตอนไว้ ๒ ช่วง คือ “ครึ่งท่าแรก” และ “ครึ่งท่าหลัง” ครึ่งท่าแรก มี ๙๐ ท่า ส่วนครึ่งท่าหลัง ท่าทางส่วนใหญ่จะเน้นอากัปกิริยาของลิง มักเป็นท่าทางเบ็ดเตล็ด เช่น ท่าจับแมลงวัน ท่าจับหมัด ท่าเล่นแมลงและเล่นหมัด เป็นต้น แม่ท่าลิง สะท้อนถึงอัจฉริยภาพของครูอาจารย์นาฏศิลป์โขน โดยได้นำกริยาท่าทางของลิงมาพัฒนาตกแต่งเป็นลีลานาฏศิลป์ที่งดงาม นับเป็นศาสตร์ชั้นสูงทางด้านนาฏศิลป์ไทยที่แสดงถึงความเป็นเอกลักษณ์อันโดดเด่น

 

          แม่ท่ายักษ์ - ลิง ได้รับการประกาศขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๕๓

 

 

 

เอกสารอ้างอิง

 

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (๒๕๖๐). ศิลปะการแสดง. กรุงเทพ ฯ : สถาบันวัฒนธรรมศึกษา

 

          กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.