พิมพ์

มรดกภูมิปัญญานำพา “สายฝน” : ประเพณีการละเล่นผีตาโขนในงานบุญหลวง จังหวัดเลย

มรดกภูมิปัญญานำพา “สายฝน” : ประเพณีการละเล่นผีตาโขนในงานบุญหลวง จังหวัดเลย

ผีตาโขน เป็นคำเรียกชื่อการละเล่นชนิดหนึ่งที่ผู้เล่นต้องสวมหน้ากากที่วาดหรือแต้มให้น่ากลัวแต่งกายด้วยชุดทำจากเศษผ้านำมาเย็บติดกัน ซึ่งจะเข้าร่วมขบวนแห่และมีการแสดงท่าทางต่าง ๆ เพื่อสร้างความตื่นเต้น สนุกสนาน รื่นเริง ในระหว่างที่มีงานประเพณีบุญหลวง เป็นการละเล่นที่มีเฉพาะในท้องที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย

ลักษณะของผีตาโขน ประกอบด้วย ส่วนหัวของหน้ากาก ทำด้วยหวดนึ่งข้าวเหนียว นำมาหักพับขึ้นให้มีลักษณะคล้ายหมวกแล้วเจาะช่องตา ส่วนจมูก ทำจากไม้นุ่น ลักษณะยาวแหลมคล้ายงวงช้าง ส่วนเขาทำจากปลิ่มมะพร้าวแห้ง นำมาตัดเป็นขนาดและรูปทรงตามต้องการ เครื่องแต่งกาย ชุดทำจากเศษผ้านำมาเย็บติดกัน มี “หมากกะแหล่ง” (ลักษณะคล้ายกระดิ่งใช้แขวนคอกระบือ) หรือกระดิ่ง กระพรวน กระป๋องผูกติดกับบั้นเอว แขวนคอ หรือถือเคาะเขย่า เพื่อให้เกิดจังหวะและมีเสียงดังเวลาเดินและแสดงท่าทางต่าง ๆ ผีตาโขนทุกตัวจะมีอาวุธประจำกายเป็นดาบหรือง้าว ซึ่งทำจากไม้เนื้ออ่อน

may64 (7) may64 (8)

 

บุญหลวง เป็นการทำบุญใหญ่ของเจ้านาย โดยนำบุญเผวส บุญบั้งไฟ บุญซำฮะ (สะเดาะเคราะห์บ้านเมือง) และการละเล่นผีตาโขนมารวมเป็นงานเดียวกัน เป็นประเพณีปฏิบัติสืบต่อกันมาแต่โบราณสถานที่ในการประกอบพิธีบุญหลวง มี ๕ แห่ง ดังนี้

 ๑. ริมฝั่งลำนํ้าหมัน ท่านํ้าบ้านเหนือ ตำบลด่านซ้าย วันแรกของงาน เป็นสถานที่สำหรับประกอบพิธีอัญเชิญพระอุปคุตในลำนํ้าหมันมาที่วัดโพนชัย เริ่มเวลา ๐๔.๐๐ น.

 ๒. บ้านเจ้ากวน สถานที่ทำพิธีสู่ขวัญเจ้ากวน เจ้าแม่นางเทียม ในวันแรกของงาน เริ่มเวลา ๐๙.๑๙ น. ขบวนจากบ้านเจ้ากวน นางเทียม พ่อแสน นางแต่ง ประชาชนและผีตาโขน แห่ไปวัดโพนชัย ประกอบพิธีกรรมบุญหลวง ต่อมาทางราชการเข้าไปมีบทบาทในการจัดงานบุญหลวง พิธีเปิดงานจึงมี ๒ แห่ง คือ วัดโพนชัย และถนนหน้าที่ว่าการอำเภอด่านซ้าย

 ๓. วัดโพนชัย สถานที่ประกอบพิธีกรรมบุญหลวง ตั้งแต่วันแรกจนถึงวันสุดท้ายของการจัดงาน

 ๔. สี่แยกบ้านเดิ่น สถานที่เชิญพระเวสสันดรเข้าเมือง ในวันที่สองของงาน เริ่มเวลา ๑๕.๐๐ น.

 ๕. ถนนหน้าที่ว่าการอำเภอด่านซ้าย พิธีเปิดงานเป็นทางการที่จัดเพิ่มขึ้นร่วมกับเจ้าของวัฒนธรรมและท้องถิ่นในวันแรกของงาน เวลา ๐๙.๑๙ น.

 การประกอบพิธีบุญหลวง จะกำหนด ๓ วันต่อเนื่องกัน โดยทั่วไประยะเวลาการประกอบพิธีจะอยู่ในช่วงต้นเดือน ๘ ปลายเดือนมิถุนายน หรือต้นเดือนกรกฎาคมของแต่ละปี วันเวลาไม่ได้กำหนดแน่นอน ผู้กำหนดงานคือ เจ้าแสนเมืองซึ่งเป็นเจ้านายฝ่ายขวาที่ใช้ร่างเจ้าพ่อกวน (ร่างทรงท้องถิ่นในหมู่บ้านเดิมที่เป็นที่ตั้งของวัดโพนชัยตามความเชื่อของชาวด่านซ้าย)

 อุปกรณ์ที่ใช้ในการประกอบพิธีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน ประกอบด้วย

 ๑.อุปกรณ์ในพิธีเบิกพระอุปคุต ประกอบด้วย อัฐบริขาร ๘ ขัน ๕ ขัน ๘

 ๒. อุปกรณ์เครื่องใช้ในพิธีเทศน์มหาชาติ ประกอบด้วย ดอกบัวหลวง ดอกบัวแบ้ ดอกผักตบและดอกปีบเทียน ธูป หมากพลู เมี่ยง บุหรี่ ข้าวตอก ข้าวเหนียว ธุงช่อ ธุงชัย (ธุงทำจากเศษผ้า) ปืนผา หน้าไม้ ดาบ ที่กล่าวมาทั้งหมดอย่างละ ๑,๐๐๐ นอกจากนี้ยังมีผึ้งพัน (ผึ้งที่นำมาปั้นเป็นเทียนแล้วหนักเท่ากับ ๑ กิโลกรัม) นํ้ามันหมื่น (นํ้ามันก๊าดหนัก ๑๒ กิโลกรัม) ขันหมากเบ็ง ๔ คู่ โอ่งนํ้าใส่จอก แหน และนํ้า ๔ ใบ

 ๓. อุปกรณ์ที่ใช้ในพิธีแห่พระเวสสันดรเข้าเมือง ประกอบด้วย พระพุทธรูปปางสมาธิ ๑ องค์ขวัญ (บายศรี) แคร่คานหาม ๕ ตัว บั้งไฟ ๙ กระบอก ผีตาโขนใหญ่ ๑ คู่ และผีตาโขนน้อยตามความศรัทธา

 ๔. อุปกรณ์ที่ใช้ในการสะเดาะเคราะห์บ้านเคราะห์เมือง ประกอบด้วย กระทงใหญ่ ๑ กระทง กระทงเล็ก ๘ กระทง เครื่องเซ่น คือ ข้าวดำ ข้าวแดง แกงส้ม แกงหวาน หมากพลู บุหรี่ เมี่ยง ดอกไม้ เทียน แล้วยังมีกระทงใบตองอีก ๑๐๐ กระทง ใส่อาหารหวานคาวอย่างละ ๕๐ กระทง

 ขั้นตอนการประกอบพิธีกรรมประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน

 ๑. พิธีเบิกพระอุปคุต พิธีบายศรีสู่ขวัญเจ้าพ่อกวน พิธีนี้เป็นวันแรกของงาน

๒. พิธีแห่พระเวสสันดรเข้าเมือง จุดบั้งไฟ ลอยชุดผีตาโขนและหุ่นผีตาโขน เพื่อปลดทุกข์ปลดโศก (ลอยเคราะห์) ตอนเย็นเทศน์มาลัยหมื่น มาลัยแสน เป็นเสร็จพิธีวันที่สอง

๓. ถวายภัตตาหาร สะเดาะเคราะห์บ้านสะเดาะเคราะห์เมืองและเทศน์มหาชาติ จนครบ ๑๓ กัณฑ์จึงเป็นการจบสิ้นพิธีบุญหลวง

การละเล่น “ผีตาโขน” ของชาวอำเภอด่านซ้ายมีความเชื่อว่า ประการแรก เล่นเพื่อถวายดวงวิญญาณ

 ศักดิ์สิทธ์ที่มีอำนาจในการปกครองสูงสุดในเมืองด่านซ้าย ประการที่สอง เล่นเพื่อร่วมขบวนแห่พระเวสสันดรเข้าเมือง อันเป็นความเชื่อทางพุทธศาสนา ประการที่สาม เล่นเพื่อร่วมขบวนในการแห่บุญเดือนหก (บุญบั้งไฟ) และการแห่ขอฝน ประการที่สี่ เล่นเพื่อความสนุกสนาน และประการสุดท้าย เล่นเพื่อให้สิ่งที่ไม่ดีที่เคยกระทำด้วยกาย วาจา ใจ รวมถึงโรคภัยไข้เจ็บต่าง ๆ ให้ติดไปกับผีตาโขน โดยการนำไปล่องลำนํ้าหมัน เป็นการเสร็จ สิ้นพิธีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน

 พิธีกรรมต่าง ๆ ที่จัดขึ้นตามความเชื่อของชาวอำเภอด่านซ้าย บรรพบุรุษเป็นผู้ริเริ่มขึ้นและมีการถือ ปฏิบัติสืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน ลักษณะสามัคคีคือเป็นเครื่องหมายของกลุ่มชนที่มีความเชื่อและแนวปฏิบัติทางสังคมร่วมกัน ถือเป็นสิ่งยึดเหนี่ยวของคนในชุมชนได้เป็นอย่างดี อันจะก่อให้เกิดความสมานสามัคคี

ความกลมกลืนเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน และยังมีจุดเน้นเรื่องจิตใจของคนในชุมชน ซึ่งมีจุดมุ่งหมายเพื่อให้เกิดความสบายใจ สร้างขวัญและกำลังใจ เกิดความสมหวัง และช่วยให้ปลอดภัยจากอำนาจลึกลับได้

 ประเพณีการละเล่นผีตาโขนในงานบุญหลวง จังหวัดเลย ได้รับการขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๕๖

  

เอกสารอ้างอิง

 

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (๒๕๖๐). แนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรมและงานเทศกาล.

 

กรุงเทพ ฯ : สถาบันวัฒนธรรมศึกษา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.

 

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (๒๕๖๑). มรดกภูมิปัญญาอีสาน. กรุงเทพ ฯ : สถาบันวัฒนธรรมศึกษา

 

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.