Print

การบรรเลงเดี่ยวซอสามสายของครูเอกสมัยรัตนโกสินทร์

เรื่อง              : การบรรเลงเดี่ยวซอสามสายของครูเอกสมัยรัตนโกสินทร์

Title             :  -

ผู้วิจัย            : สุรพงษ์ บ้านไกรทอง                       

ปีงบประมาณ   : 2558 

บทคัดย่อ

           

          ซอสามสายเป็นเครื่องดนตรีไทย ที่ได้รับการยกย่องว่าเป็น ราชาแห่งเครื่องดนตรีไทย และ เป็นเครื่องดนตรีแห่งพระราชา (King of Thai Instrument and Instrument of The King) มีประวัติความเป็นมายาวนาน มีหลักฐานปรากฏตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย ได้รับการสืบทอดเรื่อยมาจากการใช้บรรเลงในราชสำนัก ยุคที่ซอสามสายรุ่งเรืองที่สุดคือ รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ต่อมาซอสามสายได้เริ่มเผยแพร่สู่สามัญชนหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ในปีพ.ศ. ๒๔๗๕ ซอสามสายได้รับการพัฒนาและถ่ายทอดแบบมุขปาฐะจนเกิดเป็นสำนักซอสามสายต่างๆที่พบในปัจจุบัน

 

              การบรรเลงเดี่ยวซอสามสาย ของครูเอกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พบว่ามี ๓ สำนัก ได้แก่ สำนักพระยา ภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) สำนักครูเทวาประสิทธ์ พาทยโกศล สำนักหลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) ซึ่งในปัจจุบันมีสภาวะวิกฤต เนื่องจากมีภัยคุกคามที่สำคัญได้แก่ สภาวะสังคมที่เปลี่ยนแปลง และการขาดโอกาสที่จะได้รับชม รับฟัง เรียนรู้และสัมผัสซอสามสายของผู้คนในสังคมมีน้อย จึงทำให้มีผู้ได้รับการถ่ายทอด และสืบทอด ภูมิปัญญาจำนวนน้อยมาก ซอสามสาย เป็นเครื่องดนตรีที่มีคุณค่าทางภูมิปัญญา แสดงให้เห็นถึงจิตวิญญาณและวิถีแบบไทยที่แฝงอยู่ อาทิ วิธีการคิดประดิษฐ์ซอสามสาย การเรียบเรียงทำนอง ขนบ ธรรมเนียม แบบแผนการถ่ายทอด ลักษณะลีลาการบรรเลงที่มีทีท่าคล้ายกับลักษณะของศิลปะและนาฏกรรมไทย เช่น ท่าพระ ท่านาง ท่าลิง ลักษณะกลอนเพลงที่มีลักษณะคล้ายกับฉันทลักษณ์ ในกวีนิพนธ์ไทย เป็นต้น

                   ในการเก็บข้อมูลครั้งนี้ ได้เก็บข้อมูลจาก เอกสารต่างๆ การสัมภาษณ์ การสังเกตแบบมีส่วนร่วม รวมถึงการบันทึกภาพและเสียงเป็น DVD จำนวน ๔ แผ่น เป็นบทเพลงเดี่ยวซอสามสายจำนวน ๑๖ เพลง ได้รับความยินยอมจากบุคคลข้อมูลทั้ง ๓ สำนัก ได้แก่ ครูศิริพันธุ์ ปาลกะวงศ์ ณ อยุธยาและศาสตราจารย์พงษ์ศิลป์ อรุณรัตน์ บันทึกเพลงในสำนักพระยาภูมีเสวิน จำนวน ๖ เพลง ศาสตราจารย์พงษ์ศิลป์ อรุณรัตน์ บันทึกเพลงใน สำนักครู เทวาประสิทธ์จำนวน ๓ เพลง ครูเชวงศักดิ์ โพธิสมบัติบันทึกเพลงในสำนักหลวงไพเราะเสียงซอจำนวน ๗ เพลง หลังจากเก็บข้อมูลแล้ว มีกระบวนการเผยแพร่ความร็สู่ชุมชนดนตรีไทย โดยมีการจัดงาน “สืบสาน ซอสามสาย สู่ชุมชน” ได้มีการเผยแพร่ข้อมูลต่างๆ โน้ตเพลงในรูปแบบทางเอกสาร การจัดนิทรรศการ แผ่น DVD รวมถึงการเสวนาและสาธิตโดยบุคคลข้อมูลจาก ๓ สำนัก ซึ่งได้รับความสนใจจากชุมชนเป็นอย่างมาก

                   การคงอยู่ของซอสามสาย ในสภาวะสังคมไทยปัจจุบันที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วนั้นทำให้ ซอสามสายจึงมีภาวะวิกฤต และมีความเสี่ยงในระดับสูง ที่จะสูญหายและแปรผันไปตามกระแสสังคม จึงสมควรอย่างยิ่งที่จะได้รับการเสนอให้เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ



icon pdf thdownload