Print

ผ้ายก

เรื่อง              : ผ้ายก

Title             :  PHA-YOK (Brocade Textile)

ผู้วิจัย            : ธีรพันธุ์ จันทร์เจริญ                       

                     : ชัยวัฒน์ เสาทอง                       

ปีงบประมาณ   : 2557 

บทคัดย่อ

           

          ผ้ายก คือ ผ้าอันทอยกลวดลายให้สูงกว่าพื้นผ้า มีทั้งทอยกทองและทอยกไหม การสร้างลวดลายผ้าทำโดยการทอเสริมเส้นด้ายพุ่งพิเศษ ทั้งแบบเสริมยาวต่อเนื่องตลอดหน้าผ้า และแบบเสริมเป็นช่วง ๆ โดยใช้วิธีเก็บตะกอลอยเพื่อเป็นเครื่องมือช่วยจัดกลุ่มเส้นด้ายยืน ให้เปิดอ้าหรือยกและข่มเป็นจังหวะ เพื่อทอสอดเสริมเส้นด้ายพุ่งพิเศษตามลวดลายที่ต้องการ ก่อเกิดเป็นผืนผ้าที่มีลวดลายยกนูนสูงกว่าพื้นผ้า ส่วนวิธีการทอแบบอื่นที่นำมาใช้ผสมผสานกัน ดังเช่น ทอเสริมเส้นยืนพิเศษ มัดย้อมเส้นพุ่งและเส้นยืนก่อนการทอ และทอแบบเส้นพุ่งไม่ต่อเนื่อง เพียงแต่นำมาตบแต่งลวดลายในส่วนประกอบปลีกย่อยเท่านั้น

 

              จากการศึกษาด้านประวัติความเป็นมา พบหลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีหลายประการ บ่งชี้ว่าผู้คนซึ่งเคยอาศัยอยู่ในดินแดนที่พัฒนามาเป็นประเทศไทยในปัจจุบัน รู้จักผ้ายกกันมาเป็นเวลานานนับพันปีแล้ว อีกทั้งตลอดระยะเวลาอันยาวนานถึง ๔๑๗ ปี ของยุคสมัยที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีของพระราชอาณาจักรสยาม นับตั้งแต่ปีพุทธศักราช ๑๘๙๓ ถึง พุทธศักราช ๒๓๑๐ ผู้คนในสังคมสยาม รวมทั้งผู้เกี่ยวข้องกับราชสำนักไม่ว่าจะเป็นกลุ่มพระบรมวงศานุวงศ์ และกลุ่มขุนนาง ต่างคุ้นเคยกับผ้ายกเป็นอย่างดี ใช้ผ้ายกเป็นเครื่องทรงขององค์พระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ อีกทั้งยังกำหนดให้ใช้ผ้ายกเป็นเครื่องแบบของขุนนางตามลำดับชั้นยศด้วย ซึ่งธรรมเนียมดังกล่าวยังคงยึดถือเป็นจารีตมาจวบจนปัจจุบัน

                   ดังนั้น ผ้ายกจึงเป็นสิ่งทอที่มีความสำคัญต่อวิถีชีวิตของผู้คนในสังคมไทย และเป็นเครื่องสะท้อนถึงคุณค่าในสังคมไทยหลายประการ ดังเช่น คุณค่าด้านวิชาการด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีด้านสังคมและวัฒนธรรมด้านสุนทรียภาพ

              ผู้วิจัยได้ศึกษาข้อมูลผ้ายกจากแหล่งทอผ้ายกในประเทศไทย จำนวน ๕ แหล่ง ได้แก่สถาบันผ้าทอมือหริภุญชัย องค์การบริหารส่วนจังหวัดลำพูน ตำบลต้นธง อำเภอเมือง จังหวัดลำพูนกลุ่มจันทร์โสมา บ้านท่าสว่าง ตำบลท่าสว่าง อำเภอเมือง จังหวัดสุรินทร์กลุ่มทอผ้ายกบ้านหัวเลน ตำบลพุมเรียง อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานีกลุ่มทอผ้านาหมื่นศรี ตำบลนาหมื่นศรี อำเภอนาโยง จังหวัดตรังกลุ่มทอผ้าร่มไทร ตำบลเกาะยอ อำเภอเมือง จังหวัดสงขลา

             ผลการวิจัยพบว่า การจัดการองค์ความรู้ผ้ายกในทุกแหล่งทอผ้าที่ศึกษายังไม่เป็นระบบ และบางแหล่งทอยังไม่มีการบันทึกองค์ความรู้ผ้ายกเป็นลายลักษณ์อักษร การวิจัยครั้งนี้จึงได้บันทึกองค์ความรู้ผ้ายกอย่างเป็นระบบ เพื่อนำไปสู่กระบวนการจัดการองค์ความรู้ผ้ายก กระบวนการถ่ายทอดองค์ความรู้ผ้ายก รวมทั้งการปกป้องคุ้มครองมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมและการจัดทำคลังข้อมูลมรดกภูมิปัญญาผ้ายกในประเทศไทย


ABSTARCT

               Pha-yok (brocade) is a fabric with raised patterns woven with either gold or silk threads. The pattern of pha-yok is created with a supplementary weft technique across the length or in certain parts of the fabric. A set of heddles is used to lift or depress the warp threads to open a path for the supplementary weft to pass through, thus creating a raised pattern on the fabric’s face. Other techniques such as a supplementary warp, double ikat, and discontinuous weft or tapestry are secondarily used to finish up minor details.

 

                 Archaeological and historical evidence suggests that the people who lived in the present-day Thailand may have known pha-yok since a thousand years ago. Furthermore, over the period of 417 years of Ayutthaya’s prominence from 1350 to 1767, the Siamese people including those related to the royal court such as royal family members and nobles were well familiar with pha-yok. Pha-yok was worn by kings and royal family members and was used to make official uniforms for nobles according to their ranks. This custom has continued to be practiced to the modern days.

              Therefore, pha-yok holds importance in the Thai society and reflects various values including academic, historical, archaeological, social, cultural, and aesthetic values.

                The researcher has studied pha-yok knowledge management of five weaving sites in Thailand, including the Hari phunchai Institute of Hand-Woven Textiles in Ton Thong Sub-district, Mueang District, Lamphun Province; Chan Soma Weaving Group in Tha Sawang Sub-district, Mueang District, Surin Province; Ban Hualen Pha-Yok Weaving Group in Phum Riang Sub-district, Chaiya District, Surat Thani Province; Na Muensi Weaving Group in Na Muen Si Sub-district, Na Yong District, Trang Province; and Romsai Weaving Group in KoYo Sub-district, Mueang District, Songkhla Province.

              It is found that pha-yok knowledge was unsystematically managed by all five weaving sites, some of which have not yet recorded their knowledge. This research has thus recorded pha-yok knowledge systematically in order to conduce towards pha-yok knowledge management process, pha-yok knowledge transmission process, intangible cultural heritage protection, and database of pha-yok in Thailand.



icon pdf thdownload