Print

สัตตภัณฑ์ล้านนา

เรื่อง              : สัตตภัณฑ์ล้านนา

Title             :  The investigate project and storage of Sattapan Lanna 

ผู้วิจัย            : ดร. ประทีป พืชทองหลาง                       

ปีงบประมาณ   : 2555 

บทคัดย่อ

           

          โครงการสืบค้นและจัดเก็บข้อมูลสัตตภัณฑ์ล้านนา มีวัตถุประสงค์เพื่อค้นหาวัดและชุมชนที่ยังคงมีการสงวนรักษาสัตตภัณฑ์ล้านนาไว้ ตลอดจนศึกษาคติ ความเชื่อ ลวดลายและรูปแบบของสัตตภัณฑ์ จำนวน ๑๒๘ ชิ้น ทั้งของเก่าและของใหม่ พื้นที่ศึกษา ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย พะเยา ลำปาง ลำพูน แพร่ และน่าน โดยศึกษาข้อมูลจากเอกสาร เก็บข้อมูลภาคสนามด้วยการสำรวจ สัมภาษณ์พระภิกษุ และผู้รู้ในชุมชน แล้วนำข้อมูลมาวิเคราะห์และสังเคราะห์ พร้อมสรุปและเขียนบรรยายเชิงพรรณนา ผลการศึกษาพบว่า

 

              สัตตภัณฑ์ เป็นมรดกทางด้านศิลปกรรมของช่างล้านนาที่ถูกแปลและกลั่นกรองออกมาเป็นงานฝีมือที่สวยงามเต็มไปด้วยภูมิปัญญาอันชาญฉลาด ผสมกลมกลืนกับหลักปรัชญาของพระพุทธศาสนาและพราหมณ์ให้เข้ากันได้อย่างแยบยลและไม่ขัดเขิน สัตตภัณฑ์ หมายถึง สิ่งของเครื่องใช้ ๗ ประการ หรือสิ่งของเครื่องใช้หนึ่งในจำนวนเจ็ดอย่าง ในบริบททางวัฒนธรรมล้านนา   สัตตภัณฑ์ หมายถึง เครื่องสักการะที่มีที่สำหรับปักเทียนอยู่เจ็ดที่ ตั้งอยู่บริเวณหน้าพระประธานในวิหารหรือโบสถ์ของชาวล้านนา

 

               สัตตภัณฑ์เป็นงานช่างผีมือดั้งเดิมที่งดงาม สร้างขึ้นเพื่อมุ่งหมายเป็นไทยธรรมที่ประณีตถวายไว้ในพระพุทธศาสนาผ่านหัตถศิลป์เชิงช่างของชาวล้านนา โดยมีแนวคิดและความเชื่อที่สำคัญ  ๒ ประการ คือ ๑) แนวคิดเกี่ยวกับจักรวาลวิทยา สร้างขึ้นโดยแฝงด้วยสัญลักษณ์ที่สะท้อนให้เห็นถึงความสัมพันธ์ใกล้ชิดระหว่างจักรวาลกับโลก ๒) แนวคิดเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา สร้างขึ้นโดยสอดแทรกหลักธรรมหรือหลักปฏิบัติทางพุทธศาสนาที่เกี่ยวข้องกับเลข ๗ ได้แก่ หลักโพชฌงค์ ๗      วิสุทธิ ๗ สัปปุริสธัมมะ ๗ เป็นต้น เพื่อให้ชาวพุทธล้านนานำไปเป็นแนวปฏิบัติในชีวิต

 

               ประเภทของสัตตภัณฑ์ที่ค้นพบในปัจจุบันมีอยู่ทั้งหมด ๕ รูปแบบ ได้แก่ ๑) สัตตภัณฑ์รูปสามเหลี่ยม เป็นเอกลักษณ์และลักษณะเด่นของจังหวัดเชียงใหม่ ๒) สัตตภัณฑ์แบบห้าเหลี่ยม พบในจังหวัดเชียงใหม่ ๓) สัตตภัณฑ์แบบเสา พบในจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูนและลำปาง ๔) สัตตภัณฑ์รูปวงโค้ง (ครึ่งวงกลม) พบมากในจังหวัดลำพูนและลำปาง ๕) สัตตภัณฑ์แบบขั้นบันได หรือเรียกว่า บันไดแก้ว รูปแบบนี้เป็นงานศิลปกรรมของช่างฝีมือของชาวไทลื้อในจังหวัดแพร่และน่าน ปัจจุบันพบได้ในวัดของชาวไทลื้อ

 

               เงื่อนไขภาวะวิกฤติของสัตตภัณฑ์ล้านนาในปัจจุบัน เนื่องด้วยสาเหตุสำคัญ ๔ ประการ ได้แก่ ๑) บทบาทหน้าที่ของสัตตภัณฑ์ถูกแทนที่ด้วยกลุ่มโต๊ะหมู่บูชา ซึ่งแพร่กระจายมาจากวัฒนธรรมส่วนกลาง ๒) ความงามของงานศิลปกรรมที่ปรากฏเป็นสัตตภัณฑ์ เป็นที่ต้องการของนักสะสมของเก่า ร้านขายงานศิลปกรรมโบราณ หรือกลายเป็นเครื่องตกแต่งตามสถานที่ต่างๆ เช่น โรงแรม รีสอร์ท เป็นต้น ๓) สัตตภัณฑ์ที่ยังมีอยู่ตามวัดต่างๆ ยังขาดการดูแลรักษาที่เหมาะสม ทำให้ผุพัง และชำรุดเสียหาย ๔) ช่างฝีมือที่ยังคงรักษาเอกลักษณ์ ความประณีตในการสร้างสรรค์สัตตภัณฑ์ล้านนา         มีจำนวนน้อย และองค์ความรู้ยังไม่มีผู้สืบทอดในวงกว้าง

               สำหรับข้อเสนอแนะในการสงวนรักษาสัตตภัณฑ์ล้านนาให้กลับมามีชีวิตชีวาดังอดีตนั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่วัด ชุมชน และคณะสงฆ์จะต้องประสานความร่วมมือในการกระตุ้นเตือนจิตวิญญาณของความเป็นล้านนา เช่น การนำสัตตภัณฑ์ล้านนากลับมาใช้ การสร้างถวายวัด การจัดประกวดและส่งเสริมให้มีการสืบทอดงานช่างการสร้างสัตตภัณฑ์ให้แก่คนรุ่นหลัง เป็นต้น

 


ABSTARCT

               The investigate project and storage of Sattapan Lanna aims to find the temples and communities that remain preserving Sattapan Lanna including to study the principle, faith, design and forms of Sattapan amount 128 pieces, both old and new. The areas of research were Chiang Mai, Chiang Rai, Phayao, Lampang, Lamphun, Phrae and Nan that study on data collection and storage from field-data collection by exploration, interview with monks and knowledgeable people in community then analysis and synthesis the data together with summary and descriptive writing.

               The results showed that Sattapan is the artistic heritage of Lanna technician that creation, become to the beautiful craft that are full of intellectuality and very cleverly combines with philosophy of Buddhism and Brahmanism. Sattapan means the seven appliances or one in seven of appliances. In Lanna cultural context, Sattapan means the candelabrum placed around the Buddha image are lit to pay respect to Lord Buddha and his image of Lanna people.

               Sattapan is a picturesque traditional craftsman for present to Buddha through craftsmanship of Lanna that had two reasons about ideas and beliefs;         1) Ideas about cosmology created by latent symbols reflecting the close relationship between the universe and the world. 2) Concepts of Buddhism. created by the insertion of religious principles or practices relating to the number seven e.g. the Bojjhanga 7 Visuddhi 7 Sappurisa-dhamma 7 etc. and Lanna Buddhism can lead a practical life.

              Nowaday, we found five categories of Sattapan: 1) Triangle Sattapan; unique and distinctive features of Chiang Mai, 2) Pentagon Sattapan; found in Chiang Mai 3) Pillar Sattapan; found in Chiang Mai, Lamphun and Lampang 4) Semicircle Sattapan; found in Lamphun and Lampang 5) Steps Sattapan or glass staircase; this form is a work of art and craftsmanship of Tai Lue in Phrae and Nan Currently, we can see it in the temple of Tai Lue.

               The condition of crisis for Sattapan Lanna were 1) The roles of Sattapan was replaced by a group of altar which spread from the cultural center. 2) The beauty of art on a Sattapan that is desired by art collectors, antique shop or antique furniture to a different place e.g. hotel and resort etc. 3) Sattapan which are in temples by a lack of proper maintenance causes decay and damage.      4) Lack of craftsman that can make Sattapan Lanna and knowledge no successors broadly.

    For suggestions on the preservation Sattapan Lanna to become alive again, temples, communities and hierarch have to cooperate to stimulate the spirit of Lanna e.g. recycled Sattapan, dedicated temples, contest and encourage the recipient to create jobs for generations candelabrum etc.


icon pdf thdownload