Print

ตำนานบุคคลสำคัญในภาคกลาง : ตำนานพญากงพญาพาน

ตำนานบุคคลสำคัญในภาคกลาง : ตำนานพญากงพญาพาน[1]

12080763  11080763
 

          พญากง พญาพาน เป็นตำนานประจำถิ่นของจังหวัดนครปฐม เป็นชื่อที่รับรู้กันแพร่หลายทั่วไป มีชื่อเรียกและรูปเขียนหลากหลาย ทั้งพญากงพญาพาน พญากงพญาพาล (ใช้ “พาล” เพราะมองว่าการกระทำปิตุฆาตเป็นการกระทำของคนพาล) พระยากงพระยาพาน บ้างเรียกว่า ตำนานพระปฐมเจดีย์ ต้นเค้าของเรื่องได้รับอิทธิพลมาจากคัมภีร์ปุราณะ คือ เรื่องพญากังสะ (กงฺส) ฆ่าพระราชบิดาเพื่อชิงราชสมบัติ และตามฆ่าลูกชายของพระนางเทวกี ภายหลังถูกพระกฤษณะสังหาร เรื่องดังกล่าวได้แพร่หลายมากจนภายหลังมีการสร้างสรรค์ขึ้นใหม่เป็นแบบฉบับของไทย เพื่อใช้ผูกเรื่องสำหรับอธิบายโบราณสถานหรือสถานที่ต่าง ๆ อาทิ ตำนานพญากงพญาพาน (ตำนานพระปฐมเจดีย์) นิทานเรื่องอุษา บารส (ตำนานพระพุทธบาทบัวบก)

          อย่างไรก็ตาม ตำนานพญากงพญาพาน ฉบับที่เก่าที่สุดปรากฏอยู่ในพงศาวดารเหนือที่เป็น การเรียบเรียงเรื่องราวมาจากสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งในพงศาวดารเหนือกล่าวถึงยุคสมัยของเรื่องพญากง พญาพาน ว่าอยู่ในช่วงประมาณต้นกรุงศรีอยุธยา 

โครงเรื่องของเรื่องพญากงพญาพานกล่าวถึง ขณะนั้นพญากงได้ครองเมืองกาญจนบุรี (บางสำนวนว่าเป็นเมืองนครชัยศรี) มีพระมเหสีรูปโฉมงดงาม เมื่อพระมเหสีทรงพระครรภ์ โหรหลวงได้ทำนายว่าจะได้พระราชโอรสเป็นผู้มีบุญ และจะได้เป็นใหญ่ภายหน้า แต่จะเป็นผู้ฆ่าพระราชบิดา เมื่อครบกำหนดพระมเหสีก็ประสูติพระกุมาร ขณะที่ข้าราชบริพารได้เอาพานไปรองรับ บังเอิญหน้าผากของพระกุมารกระทบขอบพานเป็นแผล พญากงได้สั่งให้นำพระกุมารไปทิ้งตามยถากรรม ยายหอมไปพบเข้านำไปเลี้ยงไว้ และตั้งชื่อว่า“พาน” ครั้นเมื่อเด็กชายพานโตขึ้น ยายหอมก็นำไปฝากให้เล่าเรียนที่วัด พานเป็นเด็กฉลาด สมภารวัดผู้เป็นอาจารย์ จึงรักใคร่เอ็นดูมีวิชาอะไรก็สอนให้หมด อาจารย์ได้นำพานไปฝากให้เข้ารับราชการกับเจ้าเมืองราชบุรีพานเป็นคนปัญญาดี เรียบร้อยและขยัน จึงเป็นที่โปรดปรานของเจ้าเมืองราชบุรีมาก จนถึงกับรับไว้เป็นโอรสบุญธรรม สมัยนั้นเมืองราชบุรีขึ้นกับเมืองกาญจนบุรี (บางสำนวนว่าเมืองนครชัยศรี) พระยาราชบุรีต้องส่งเครื่องบรรณาการทุกปี พญาพานเป็นผู้มีฝีมือในการรบจึงชักชวนให้เจ้าเมืองราชบุรีแข็งเมืองยกกองทัพไปปราบ พญาพานเป็นแม่ทัพออกไปรบกับพญากง ทั้งสองทำยุทธหัตถีกัน ในที่สุดพญากงก็ถูกฟันด้วยของ้าวคอขาดตายในที่รบ เมื่อพญาพานเข้ายึดเมืองกาญจนบุรี (บางสำนวนว่าเมืองนครชัยศรี) ได้แล้ว ย่อมได้ทั้งราชสมบัติ ตลอดจนพระมเหสีของพญากงด้วย แต่ในขณะที่จะเข้าไปหาพระมเหสีนั้น เทวดาได้แปลงกายเป็นแมวแม่ลูกอ่อนให้ลูกกินนมขวางประตูไว้ แล้วร้องทักเสียก่อน พญาพานจึงได้อธิษฐานว่า ถ้าพระมเหสีเป็นแม่ของตนจริงก็ขอให้มีน้ำนมไหลซึมออกมา ก็เห็นน้ำนมไหลออกมาจริง จึงได้รู้ว่าทั้งสองเป็นแม่ลูกกัน พญาพานจึงสำนึกได้ว่าได้กระทำปิตุฆาตฆ่าพระราชบิดา และโกรธที่ยายหอมปิดบังความจริง ด้วยโทสะจริตจึงสั่งให้นำยายหอมไปฆ่าเสีย ต่อมาด้วยความสำนึกผิดที่ได้ฆ่าพระราชบิดาและยายหอมผู้มีพระคุณ จึงได้สร้างพระเจดีย์ขนาดใหญ่สูงชั่วนกเขาเหินตามคำแนะนำของพระอรหันต์ คือ พระปฐมเจดีย์ ที่เมืองนครชัยศรี (ปัจจุบันตั้งอยู่ในจังหวัดนครปฐม) เพื่อเป็นการล้างบาปที่ฆ่าพระราชบิดาให้บรรเทาลงบ้าง และสร้างพระประโทณเจดีย์ (ปัจจุบันตั้งอยู่ในจังหวัดนครปฐม) เพื่อล้างบาปที่ฆ่ายายหอม

          นอกจากนี้ยังมีเค้าโครงเรื่องที่มีรายละเอียดแตกต่างในตอนท้ายเรื่องอีก ๒ แบบ คือ โครงเรื่องพญาพานเป็นลูกเลี้ยงเมืองสุโขทัย เมื่อชนะสงครามเข้าเมือง มารดาเห็นก็ร้องไห้จนทราบว่าเป็นแม่ลูกกัน และอีกโครงเรื่องหนึ่ง คือ เมื่อพญาพานชนะกลับมาที่เมือง คิดจะทำมารดาเป็นภรรยา เทวดาปลอมตัวเพื่อทักห้ามปราม โดยยามที่ ๑ เป็นแมว และยามที่ ๒ เป็นม้า ในยามที่ ๓ เมื่อพญาพานมาพบมารดาก็ร้องไห้จนรู้ว่าเป็นแม่ลูกกัน

          ตำนานเรื่อง พญากงพญาพาน แพร่หลายอย่างมากในภาคกลาง โดยเฉพาะในจังหวัดนครปฐมและพื้นที่ใกล้เคียง อาทิ จังหวัดราชบุรี จังหวัดกาญจนบุรี เป็นตำนานประจำถิ่นที่ใช้อธิบายประวัติความเป็นมาของพระปฐมเจดีย์ พระประโทณเจดีย์ ตลอดจนชื่อหมู่บ้าน ตำบล ตลอดจนแม่น้ำลำคลองต่าง ๆ ในจังหวัดนครปฐมและจังหวัดใกล้เคียง อาทิ จังหวัดกาญจนบุรี ราชบุรี พระนครศรีอยุธยา เช่น บ้านถนนขาด (ถนนที่พญากงกับพญาพานใช้สู้รบกัน) บ้านสามพราน (บริเวณที่นายพรานสามคนช่วยกันหาช้างให้พญาพานไปรบกับพญากง) บ้านดอนยายหอม (บริเวณที่ตั้งบ้านเรือนยายหอม)

          ตำนานพญากงพญาพาน มีการเล่าสืบต่อกันมาในรูปแบบต่าง ๆ ในมุขปาฐะ เช่น เพลงขอทานเรื่องพญากง พญาพาน เพลงฉ่อยเรื่องพญากง พญาพาน เพลงอีแซวเรื่องพญากง พญาพาน ลิเกเรื่องพญากง พญาพาน เพลงรำโทนเรื่องพญากง พญาพาน แหล่นอกเรื่องพญากง พญาพาน เพลงทรงเครื่องเรื่องพญากง พญาพาน เป็นต้น ส่วนรูปแบบลายลักษณ์พบสมุดไทยที่หอสมุดแห่งชาติ ๙ ฉบับ รวมถึงมีการตีพิมพ์เผยแพร่ในรูปแบบของโรงพิมพ์ราษฎร์เจริญ (วัดเกาะ) และโรงพิมพ์อื่น ๆ อีกจำนวนมาก และยังคงมีการตีพิมพ์ต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

          นอกจากนี้ยังมีรูปปั้นพญากง ตั้งอยู่บริเวณตลาดทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ใกล้กับพระปฐมเจดีย์ และศาลยายหอม ซึ่งมี ๓ แห่ง ได้แก่ พระปฐมเจดีย์ วัดพระประโทณเจดีย์ และวัดดอนยายหอม ยังปรากฏสืบมาจนปัจจุบัน และเป็นที่เคารพนับถือของชาวจังหวัดนครปฐมอย่างยิ่ง เรื่องพญากง พญาพาน ปัจจุบันได้รับการยอมรับว่าเป็นตำนานประจำถิ่นจังหวัดนครปฐม และมักมีการนำมาสร้างเป็นการแสดงของจังหวัดนครปฐมในโอกาสต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง ตลอดจนมีการนำมาใช้ในการส่งเสริมการจำหน่ายผลิตภัณฑ์สินค้าทางวัฒนธรรมและการท่องเที่ยวของจังหวัดนครปฐม ในฐานะที่เป็นเอกลักษณ์ประจำจังหวัดนครปฐมอีกด้วย

          ตำนานพญากงพญาพาน ได้รับการประกาศขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๕๗

 

เอกสารอ้างอิง

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (๒๕๖๐). วรรณกรรมพื้นบ้าน. กรุงเทพ ฯ : สถาบันวัฒนธรรมศึกษา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.



[1]เรียบเรียงโดย กลุ่มศูนย์ข้อมูลมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม กองมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม กรมส่งเสริมวัฒนธรรม