Print

มรดกภูมิปัญญาการรักษาโรคภัยไข้เจ็บ : ด้านพืชสมุนไพร

มรดกภูมิปัญญาการรักษาโรคภัยไข้เจ็บ : ด้านพืชสมุนไพร[1]

 

ยาแผนโบราณรักษาโรคเก๊าท์

ยาแผนโบราณ เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของไทยที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ  เป็นการนำสิ่งที่มีคุณค่าทางธรรมชาติมาทำการบำบัดรักษาสุขภาพของคนในชุมชนให้มีสุขภาวะที่ดี โดยผู้ถือปฏิบัติ คือ หมอพื้นบ้าน  ได้นำสมุนไพรในท้องถิ่นมาปรุงเป็นยารักษาโรค ส่วนต่าง ๆ ของสมุนไพรที่ใช้ ได้แก่ ราก ลำต้น หัว แก่น เปลือก  ใบ ผล เกสร ดอก สูตรยาหรือตำรับยาแต่ละขนานก็จะใช้พืชแต่ละชนิดแตกต่างกันไป ยาแผนโบราณรักษาโรคเก๊าท์ก็เช่นเดียวกัน เป็นตำรับยาต้มหรือยาหม้อที่มีส่วนผสมของสมุนไพรเป็นตัวยาหลัก มีสรรพคุณรักษาโรคเก๊าท์ได้ผลดียิ่ง จึงมีการสืบทอดมาตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน โดยยาแผนโบราณรักษาโรคเก๊าท์ มีตัวยาสำคัญ คือ เถารางจืด ขลู่ ยอบ้าน ยอป่า ฝางเสน ตับเต่าใหญ่ เตยหอม คัดเค้า ข้าวสาร เป็นกระสายยา


med03 med04 med05

 (ซ้าย)  การบำบัดรักษาโรคเก๊าท์ตามวิธีการแพทย์แผนไทย

(กลางและขวา)  ยอบ้าน (ตาเสือ/มะตาเสือ)แก้ปวดข้อนิ้วมือนิ้วเท้า แก้ปวดบวมอักเสบ

หมอพื้นบ้านหรือแพทย์แผนไทยที่จะทำการรักษาผู้ป่วยโรคเก๊าท์ จะต้องศึกษาเรื่องโรคเก๊าท์ว่าเป็นโรคชนิดใด รู้สาเหตุการเกิดโรคและอาการของโรค เมื่อแน่ใจว่าผู้ป่วยเป็นโรคเก๊าท์ จึงให้รับประทานยาแผนโบราณรักษาโรคเก๊าท์ที่ปรุงหรือผลิตยาโดยหมอพื้นบ้านที่มีความรู้ความเชี่ยวชาญในการปรุงยาตามตำรับยาดั้งเดิมได้ และทำการรักษาตามหลักวิธีทางการแพทย์แผนไทย วิธีการรักษาโรคเก๊าท์ นอกจากการใช้ยาสมุนไพร  อาจใช้วิธีการอื่นตามหลักการแพทย์แผนไทยร่วมด้วย เช่น การนวดเบา ๆ และการประคบด้วยลูกประคบสมุนไพร หรือประคบโดยสมุนไพรที่มีตัวยาสำคัญที่ลดอาการปวด บวม ได้แก่ พลับพลึง เป็นต้น

          ยาแผนโบราณรักษาโรคเก๊าท์ จึงถือเป็นตำรับยาต้มหรือยาหม้อ โดยเป็นยาสมุนไพรในท้องถิ่นที่เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่ทรงคุณค่า บรรพบุรุษที่เป็นหมอพื้นบ้านในหมู่บ้านนายาง ตำบลนายาง อำเภอสบปราบ จังหวัดลำปาง ได้นำยาขนานนี้มาใช้รักษาโรคเก๊าท์ (ภาษาถิ่นเรียกว่า จับโปงน้ำ/แห้ง) ให้กับผู้ป่วยในหมู่บ้านและต่างถิ่นมาตั้งแต่สมัยโบราณ สูตรยานี้มีการสืบทอดต่อเนื่องกันมาจนถึงปัจจุบัน ผู้ที่ถือปฏิบัติและเป็นผู้สืบทอด คือ หมอบุญเติม ปิงวงค์ ซึ่งเป็นหมอพื้นบ้านและแพทย์แผนไทย รวมถึงเป็นทายาทสายตรงของบรรพบุรุษต้นตระกูลที่เป็นเจ้าของตำรับยาแผนโบราณรักษาโรคเก๊าท์ ได้นำตำรับยานี้มาทำการบำบัดรักษาผู้ป่วยตามวิธีการดั้งเดิม โดยไม่มีการเปลี่ยนแปลงตัวยาใด ๆ ทั้งสิ้น และในปัจจุบันยาแผนโบราณรักษาโรคเก๊าท์ ถือเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่สำคัญอย่างหนึ่งของจังหวัดลำปา

การรักษาพยาบาลด้วยสมุนไพรชอง

          ในภาคตะวันออกมีกลุ่มชนพื้นเมืองที่รวมตัวกันเป็นสังคมหลายกลุ่ม แต่ละกลุ่มมีสมาชิกจำนวนไม่มากนัก มีเอกลักษณ์เป็นของตนเองและหนึ่งในกลุ่มชนพื้นเมืองนั้นคือ ชาวชองซึ่งมีภาษาพูดของตนเอง แต่ไม่มีภาษาเขียน ภาษาชองจัดอยู่ในภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติก (Austro-Asiatic language) ในสาขามอญ-เขมร กลุ่มย่อยเปียริก (Pearic language) ชาวชองนับถือผีบรรพบุรุษ อดีตชาวชองอาศัยอยู่ในป่า ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการหาของป่าล่าสัตว์ ตัดหวาย ทำน้ำมันยาง หาน้ำผึ้ง และการทำนา มีความเป็นอยู่อย่างเรียบง่าย ปัจจุบันชาวชองส่วนใหญ่มักอาศัยอยู่บริเวณที่ราบเชิงเขา แถบบ้านคลองพลู อำเภอเขาคิชฌกูฎ จังหวัดจันทบุรี

          ชาวชอง มีความเชื่อในเรื่องภูตผีที่ส่งผลต่อการหาของป่า การดำรงชีวิต การเจ็บไข้ได้ป่วย การให้ผลผลิต รวมถึงการรักษาโรค จึงเกิดประเพณีที่เกี่ยวกับการเซ่นผีต่าง ๆ มากมาย อาทิเช่น ผีประจำหมู่บ้าน หรือที่เรียกกันว่า เจ้าสวนนารายณ์ เจ้านายชมภู, ผีของผู้ทำพิธี (สมู๊น), ผีป่าหรือเจ้าป่า (เจ้าฟรี/เจ้ามืด), ผีปู่ย่าตายาย, ผีประจำตระกูล (ผีหิ้ง, ผีเฒ่า) มีพิธีที่เรียกกันว่าเก็บข้าหลวงซึ่งในพิธีจะมีการสาดข้าวสารไปที่ชาย ๔ คนที่สมมุติกันว่าชื่อ นายพุด นายซะ นายนะ นายโส แล้วร้องว่าโรคภัยไปเถิด ผีไปเถิด ขอให้ทุกคนเป็นสุขจากการที่ชาวชองมีความผูกพันกับป่า เนื่องจากอาศัยและดำรงชีวิตอยู่ด้วยการหาของป่าล่าสัตว์ จึงมีความเชี่ยวชาญในการใช้สมุนไพรรักษาโรคหลายหลายชนิด รวมไปถึงการใช้คาถาอาคม กำกับตัวยาเพื่อให้มีฤทธิ์ในการรักษาโรคเพิ่มมากขึ้น ดังนั้น เมื่อเจ็บไข้ได้ป่วย จะใช้หมอแผนโบราณเป็นผู้รักษา หลายวิธี อาทิเช่น การเสกเป่าด้วยเวทมนตร์คาถา การใช้สมุนไพรพื้นบ้านต้มเป็นยารักษา ซึ่งวิธีการรักษาโดยส่วนใหญ่นั้น หมอจะมาที่บ้านผู้ป่วย เมื่อตรวจดูอาการเรียบร้อยแล้ว หมอจะบอกชื่อสมุนไพรที่เป็นตัวยาสำหรับใช้รักษา แล้วให้ญาติหรือเพื่อนบ้านไปหามา ซึ่งชาวบ้านในละแวกนั้นจะรู้จักและมีความรู้เรื่องยาสมุนไพรกันเป็นอย่างดี อีกทั้งจะปลูกพืชสมุนไพรเหล่านี้ไว้ตามบ้านด้วย

          สำหรับสมุนไพรที่ใช้รักษาโรคและบำรุงสุขภาพของชาวชอง โดยเป็นตำรายาของหมอบุญคง วงศ์สายสิน หมอรัก ฉัตรเงิน หมอชัยฤทธิ์ วรรณภักดี ซึ่งเป็นแพทย์พื้นบ้านและสมุนไพร ยกตัวอย่างเช่น

          - ยาอายุวัฒนะ สรรพคุณบำรุงธาตุ บำรุงร่างกายให้แข็งแรง บำรุงกำลัง ทำให้ร่างกายอบอุ่น ส่วนผสม ได้แก่ ว่านน้ำ หนัก ๓ บาท พริกไทย หนัก ๓ บาท ผิวมะกรูด หนัก ๓ บาท ขมิ้นอ้อย หนัก ๓ บาท ลูกกระวาน หนัก ๓ บาท กระชาย หนัก ๓ บาท และน้ำผึ้งเดือนห้า

          - ยาแก้ริดสีดวงทวาร สรรพคุณรักษาโรคริดสีดวงทวาร ส่วนผสม ได้แก่ ปลาไหลขนาดเล็ก จำนวน ๑ ตัว สลัดได (ส่วนยอดอ่อน) จำนวน ๒๓ ยอด และน้ำพริกแกงเผ็ด จำนวน ๒ ช้อนโต๊ะ

         - น้ำชองระอา สรรพคุณแก้เจ็บเอว แก้ปวดหลัง แก้คุณไสย แก้ยาเบื่อ ส่วนผสม ได้แก่ น้ำสะอาด ปริมาณตามความต้องการ และไม้ชองระอา ขนาดประมาณ ๑ องคุลี หรือขนาดที่มีอยู่ในบ้าน หากมีแก่นสีดำ (ปุ่ม) ถือเป็นไม้ชองระอาที่มีคุณภาพดี ส่งผลให้สรรพคุณดียิ่งขึ้น

          - ยาแก้บิดและท้องร่วง สรรพคุณรักษาโรคบิดและโรคท้องร่วง ส่วนผสม ได้แก่ แก่นไม้หอม (ไม้กฤษณา) จำนวน ๑ ชิ้น น้ำปูนใส จำนวน ๑ ช้อน (ใช้น้ำมะนาว ๑/๒ ลูก แทนได้)

          - ยาแก้วิงเวียน สรรพคุณแก้วิงเวียนศีรษะ ส่วนผสม ได้แก่ ใบเทพทาโร (ใบอ่อน) จำนวน ๕ ใบ และน้ำสะอาด

          - แก้ซาง สรรพคุณแก้โรคซางในปากเด็ก ส่วนผสม ได้แก่ หญ้ายวงไฟ จำนวน ๑ ชิ้น (หยากไย่ที่อยู่ใต้หลังคาบริเวณเหนือเตาถ่าน) แมงมุมตายซาก จำนวน ๑ ตัว ดีปลี จำนวน ๑ - ๒ ลูก กระเทียม จำนวน ๑ กลีบ และน้ำมะนาว จำนวน ๑/๒ ซีก

          - ยาถ่ายพยาธิ สรรพคุณถ่ายพยาธิ ส่วนผสม ได้แก่ น้ำมันยางนา

          - ยารักษาฝี สรรพคุณรักษาฝี ส่วนผสม ได้แก่ เปลือกกล้วยน้ำว้า จำนวน ๑ ผล และปูนดิบ (ปูนกินหมาก)

          - ยารักษาโรคกระดูกหัก สรรพคุณรักษาโรคกระดูกหัก ส่วนผสม ได้แก่ ใบกระดูกไก่ดำ ใบฟ้าทลายโจร และหญ้าเกล็ดหอย

          - ยาแก้ปวดฟัน สรรพคุณแก้ปวดฟัน ส่วนผสม ได้แก่ ใบและยอดต้นหัวหงอก (สามสิบ)

          - ยาห้ามเลือด สรรพคุณห้ามเลือด ให้เลือดหยุดไหล ส่วนผสม ได้แก่ ใบต้นหัวหงอก (สามสิบ)

          - ยากวาดบุ้ง สรรพคุณนำขนของหนอนบุ้งออกมาจากผิวหนัง (ขนบุ้งเมื่อโดนตัวแล้วนำออกยากมาก)ส่วนผสม ได้แก่ ไต้จุดไฟหรือกาบมะพร้าว ใบกะพ้อ แล้วนำไต้จุดไฟหรือกาบมะพร้าวมาห่อด้วยใบกะพ้อและมีดหรือเคียว หรืออาจจะใช้วัสดุที่ทำด้วยเหล็ก

          - ยาแก้ช้ำใน สรรพคุณแก้ช้ำใน ส่วนผสม ได้แก่ ใบบัวบก น้ำมันแมลงลม (น้ำผึ้งชันโรง) และเหล้าขาว

          - ยารักษาเบาหวานและบำรุงตับ สรรพคุณรักษาเบาหวาน ช่วยขับพิษ ดูแลตับ ส่วนผสม ได้แก่ เถาตำลึง (แก่) ขนาด ๑ นิ้ว ยาว ๑ คืบ และน้ำ ๒ ลิตร

          - ยาแก้เบาหวาน สรรพคุณแก้ร้อนใน แก้เบาหวาน บำรุงตับ ส่วนผสม ได้แก่ ลูกสำรองป่าและน้ำตาลทรายแดง

          - ยาขับปัสสาวะ สรรพคุณขับปัสสาวะ ล้างไต ลดน้ำตาลในเลือด ส่วนผสม ได้แก่ รากอัญชัน ๑ กำมือและน้ำสะอาด ๑ ลิตร เป็นต้น

med01 med02


[1] เรียบเรียงโดย กลุ่มศูนย์ข้อมูลมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม กองมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม กรมส่งเสริมวัฒนธรรม

การรักษาพยาบาลด้วยสมุนไพรชอง

          ในภาคตะวันออกมีกลุ่มชนพื้นเมืองที่รวมตัวกันเป็นสังคมหลายกลุ่ม แต่ละกลุ่มมีสมาชิกจำนวน
ไม่มากนัก มีเอกลักษณ์เป็นของตนเองและหนึ่งในกลุ่มชนพื้นเมืองนั้นคือ ชาว
ชองซึ่งมีภาษาพูดของตนเอง แต่ไม่มีภาษาเขียน ภาษาชองจัดอยู่ในภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติก (Austro-Asiatic language) ในสาขามอญ-เขมร กลุ่มย่อยเปียริก (Pearic language) ชาวชองนับถือผีบรรพบุรุษ อดีตชาวชองอาศัยอยู่ในป่า ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการหาของป่าล่าสัตว์ ตัดหวาย ทำน้ำมันยาง หาน้ำผึ้ง และการทำนา มีความเป็นอยู่อย่างเรียบง่าย ปัจจุบันชาวชองส่วนใหญ่มักอาศัยอยู่บริเวณที่ราบเชิงเขา แถบบ้านคลองพลู อำเภอเขาคิชฌกูฎ จังหวัดจันทบุรี

          ชาวชอง มีความเชื่อในเรื่องภูตผีที่ส่งผลต่อการหาของป่า การดำรงชีวิต การเจ็บไข้ได้ป่วย การให้
ผลผลิต รวมถึงการรักษาโรค จึงเกิดประเพณีที่เกี่ยวกับการเซ่นผีต่าง ๆ มากมาย อาทิเช่น ผีประจำหมู่บ้าน
หรือที่เรียกกันว่า เจ้าสวนนารายณ์ เจ้านายชมภู
, ผีของผู้ทำพิธี (สมู๊น), ผีป่าหรือเจ้าป่า (เจ้าฟรี/เจ้ามืด), ผีปู่ย่าตายาย, ผีประจำตระกูล (ผีหิ้ง, ผีเฒ่า) มีพิธีที่เรียกกันว่าเก็บข้าหลวงซึ่งในพิธีจะมีการสาดข้าวสาร
ไปที่ชาย ๔ คนที่สมมุติกันว่าชื่อ นายพุด นายซะ นายนะ นายโส แล้วร้องว่า
โรคภัยไปเถิด ผีไปเถิด ขอให้
ทุกคนเป็นสุข
จากการที่ชาวชองมีความผูกพันกับป่า เนื่องจากอาศัยและดำรงชีวิตอยู่ด้วยการหาของป่า
ล่าสัตว์ จึงมีความเชี่ยวชาญในการใช้สมุนไพรรักษาโรคหลายหลายชนิด รวมไปถึงการใช้คาถาอาคม กำกับ
ตัวยาเพื่อให้มีฤทธิ์ในการรักษาโรคเพิ่มมากขึ้น ดังนั้น เมื่อเจ็บไข้ได้ป่วย จะใช้หมอแผนโบราณเป็นผู้รักษา หลายวิธี อาทิเช่น การเสกเป่าด้วยเวทมนตร์คาถา การใช้สมุนไพรพื้นบ้านต้มเป็นยารักษา ซึ่งวิธีการรักษา
โดยส่วนใหญ่นั้น หมอจะมาที่บ้านผู้ป่วย เมื่อตรวจดูอาการเรียบร้อยแล้ว หมอจะบอกชื่อสมุนไพรที่เป็นตัวยาสำหรับใช้รักษา แล้วให้ญาติหรือเพื่อนบ้านไปหามา ซึ่งชาวบ้านในละแวกนั้นจะรู้จักและมีความรู้
เรื่องยาสมุนไพรกันเป็นอย่างดี อีกทั้งจะปลูกพืชสมุนไพรเหล่านี้ไว้ตามบ้านด้วย

          สำหรับสมุนไพรที่ใช้รักษาโรคและบำรุงสุขภาพของชาวชอง โดยเป็นตำรายาของหมอบุญคง
วงศ์สายสิน หมอรัก ฉัตรเงิน หมอชัยฤทธิ์ วรรณภักดี ซึ่งเป็นแพทย์พื้นบ้านและสมุนไพร ยกตัวอย่างเช่น

          - ยาอายุวัฒนะ สรรพคุณบำรุงธาตุ บำรุงร่างกายให้แข็งแรง บำรุงกำลัง ทำให้ร่างกายอบอุ่น
ส่วนผสม ได้แก่ ว่านน้ำ หนัก ๓ บาท พริกไทย หนัก ๓ บาท ผิวมะกรูด หนัก ๓ บาท ขมิ้นอ้อย หนัก ๓ บาท ลูกกระวาน หนัก ๓ บาท กระชาย หนัก ๓ บาท และน้ำผึ้งเดือนห้า

          - ยาแก้ริดสีดวงทวาร สรรพคุณรักษาโรคริดสีดวงทวาร ส่วนผสม ได้แก่ ปลาไหลขนาดเล็ก จำนวน
๑ ตัว สลัดได
(ส่วนยอดอ่อน) จำนวน ๒๓ ยอด และน้ำพริกแกงเผ็ด จำนวน ๒ ช้อนโต๊ะ

          - น้ำชองระอา สรรพคุณแก้เจ็บเอว แก้ปวดหลัง แก้คุณไสย แก้ยาเบื่อ ส่วนผสม ได้แก่ น้ำสะอาด
ปริมาณตามความต้องการ และไม้ชองระอา ขนาดประมาณ ๑ องคุลี หรือขนาดที่มีอยู่ในบ้าน หากมีแก่นสีดำ
(ปุ่ม) ถือเป็นไม้ชองระอาที่มีคุณภาพดี ส่งผลให้สรรพคุณดียิ่งขึ้น

          - ยาแก้บิดและท้องร่วง สรรพคุณรักษาโรคบิดและโรคท้องร่วง ส่วนผสม ได้แก่ แก่นไม้หอม
(ไม้กฤษณา) จำนวน ๑ ชิ้น น้ำปูนใส จำนวน ๑ ช้อน (ใช้น้ำมะนาว ๑/๒ ลูก แทนได้)

          - ยาแก้วิงเวียน สรรพคุณแก้วิงเวียนศีรษะ ส่วนผสม ได้แก่ ใบเทพทาโร (ใบอ่อน) จำนวน ๕ ใบ และ
น้ำสะอาด

          - แก้ซาง สรรพคุณแก้โรคซางในปากเด็ก ส่วนผสม ได้แก่ หญ้ายวงไฟ จำนวน ๑ ชิ้น (หยากไย่ที่อยู่
ใต้หลังคาบริเวณเหนือเตาถ่าน
) แมงมุมตายซาก จำนวน ๑ ตัว ดีปลี จำนวน ๑ - ๒ ลูก กระเทียม จำนวน
๑ กลีบ และน้ำมะนาว จำนวน ๑/๒ ซีก

          - ยาถ่ายพยาธิ สรรพคุณถ่ายพยาธิ ส่วนผสม ได้แก่ น้ำมันยางนา

          - ยารักษาฝี สรรพคุณรักษาฝี ส่วนผสม ได้แก่ เปลือกกล้วยน้ำว้า จำนวน ๑ ผล และปูนดิบ
(ปูนกินหมาก)

          - ยารักษาโรคกระดูกหัก สรรพคุณรักษาโรคกระดูกหัก ส่วนผสม ได้แก่ ใบกระดูกไก่ดำ
ใบฟ้าทลายโจร และหญ้าเกล็ดหอย

          - ยาแก้ปวดฟัน สรรพคุณแก้ปวดฟัน ส่วนผสม ได้แก่ ใบและยอดต้นหัวหงอก (สามสิบ)

          - ยาห้ามเลือด สรรพคุณห้ามเลือด ให้เลือดหยุดไหล ส่วนผสม ได้แก่ ใบต้นหัวหงอก (สามสิบ)

          - ยากวาดบุ้ง สรรพคุณนำขนของหนอนบุ้งออกมาจากผิวหนัง (ขนบุ้งเมื่อโดนตัวแล้วนำออกยากมาก)
ส่วนผสม ได้แก่ ไต้จุดไฟหรือกาบมะพร้าว ใบกะพ้อ แล้วนำไต้จุดไฟหรือกาบมะพร้าวมาห่อด้วยใบกะพ้อและ
มีดหรือเคียว หรืออาจจะใช้วัสดุที่ทำด้วยเหล็ก

          - ยาแก้ช้ำใน สรรพคุณแก้ช้ำใน ส่วนผสม ได้แก่ ใบบัวบก น้ำมันแมลงลม (น้ำผึ้งชันโรง) และเหล้าขาว

          - ยารักษาเบาหวานและบำรุงตับ สรรพคุณรักษาเบาหวาน ช่วยขับพิษ ดูแลตับ ส่วนผสม ได้แก่
เถาตำลึง
(แก่) ขนาด ๑ นิ้ว ยาว ๑ คืบ และน้ำ ๒ ลิตร

          - ยาแก้เบาหวาน สรรพคุณแก้ร้อนใน แก้เบาหวาน บำรุงตับ ส่วนผสม ได้แก่ ลูกสำรองป่าและ
น้ำตาลทรายแดง

          - ยาขับปัสสาวะ สรรพคุณขับปัสสาวะ ล้างไต ลดน้ำตาลในเลือด ส่วนผสม ได้แก่ รากอัญชัน ๑ กำมือ
และน้ำสะอาด ๑ ลิตร เป็นต้น