Print

ประเพณีสำคัญเนื่องในเทศกาลออกพรรษา : ประเพณีตักบาตรเทโว

ประเพณีสำคัญเนื่องในเทศกาลออกพรรษา : ประเพณีตักบาตรเทโว 

ประเพณีตักบาตรเทโว เป็นประเพณีอันเกี่ยวเนื่องกับวันออกพรรษาที่พุทธศาสนิกชนได้ปฏิบัติสืบทอดกันมาช้านาน เพื่อระลึกถึงวันที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงมาจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ หลังจากพระองค์ประทับจำพรรษาเพื่อเทศนาโปรดพระนางสิริมหามายาที่สิ้นพระชนม์ไปจุติเป็นเทพบุตรอยู่บนสวรรค์ชั้นดุสิต

ตักบาตรเทโว หมายถึง การทำบุญตักบาตร ในวันแรม ๑ คํ่า เดือน ๑๑ เนื่องในโอกาสที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากเทวโลก คำว่า เทโว มาจากคำว่า เทโวโรหณะ (เทวะ+โอโรหะณะ) ซึ่งแปลว่า การเสด็จลงจากเทวโลก

ความเป็นมาของการที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากเทวโลกหรือสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีกล่าวไว้ในอรรถกถาขุททกนิกาย ธรรมบท พุทธวรรคว่า ในปีที่ ๗ แห่งการบำเพ็ญพุทธกิจ หลังจากที่พระพุทธเจ้าได้แสดงยมกปาฏิหาริย์ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ ณ เมืองสาวัตถี พระองค์ทรงระลึกถึงพระคุณของพระพุทธมารดาที่ได้สิ้นพระชนม์หลังจากให้พระประสูติกาลแก่พระองค์ได้เพียง ๗ วัน ทรงประสงค์ที่จะตอบแทนพระคุณ จึงได้เสด็จขึ้นไปยังสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เพื่อแสดธรรมโปรดพระพุทธมารดาซึ่งจุติเป็นเทพบุตรอยู่ ณ สวรรค์ชั้นดุสิต พระพุทธเจ้าได้แสดงพระอภิธรรมปิฎกโปรดพระพุทธมารดาตลอด ๓ เดือน ในวันมหาปวารณาพระองค์ได้เสด็จจากเทวโลกหรือสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ลงมายังโลกมนุษย์ ณ เมืองสังกัสสะ แคว้นปัญจาละ โดยทางบันไดแก้ว มีบันไดทองอยู่ด้านขวาที่บรรดาเทพยดาลงมาส่งเสด็จและบันไดเงินอยู่ด้านซ้ายที่บรรดาพรหมติดตามส่งเสด็จพระพุทธเจ้าได้แสดงอภินิหารให้มนุษย์ เทวดา และสัตว์นรกได้เห็นกัน ซึ่งเรียกว่า วันพระพุทธเจ้าเปิดโลกหรือโลกวิวรณปาฏิหาริย์ ประชาชนที่มารอรับเสด็จมีความปีติโสมนัสเป็นอย่างมาก เพราะไม่ได้เฝ้าพระพุทธเจ้ามาเป็นเวลานานถึง ๓ เดือน จึงได้ถวายอาหารบิณฑบาตแด่พระองค์และพระสาวก แต่ประชาชนมีเป็นจำนวนมาก ทำให้ไม่สามารถเข้าถึงพระองค์ได้ แต่ด้วยพระพุทธานุภาพทำให้อาหารที่ประชาชนใส่บาตรลอยลงสู่บาตรของพระองค์และพระสาวกทั้งสิ้น ดังนั้น เพื่อระลึกถึงวันที่พระพุทธเจ้าเสด็จจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์หรือเทวโลกมาสู่โลกมนุษย์ พุทธศาสนิกชนจึงได้จัดพิธีตักบาตรขึ้นเรียกว่า ตักบาตรเทโวโรหณะหรือเรียกย่อ ๆ ว่า ตักบาตรเทโว

sep64 (3) sep64 (4)

 

ในประเทศไทย ประเพณีตักบาตรเทโวเป็นประเพณีที่จัดกันทุกภาคทั่วประเทศ บางวัดจัดขึ้นในวันขึ้น๑๕ คํ่า เดือน ๑๑ ซึ่งเป็นวันออกพรรษา บางวัดจัดขึ้นในวันแรม ๑ คํ่า เดือน ๑๑ ซึ่งเป็นวันมหาปวารณา ตามแต่ความเหมาะสมของแต่ละชุมชน รูปแบบการปฏิบัติสำหรับการตักบาตรเทโวก็จะกระทำคล้ายกันกล่าวคือ ก่อนวันตักบาตรเทโวจะมีการประดับตกแต่งสถานที่อย่างสวยงาม จัดเตรียมริ้วขบวนแห่ในวันตักบาตรเทโวพุทธศาสนิกชนจะรับศีล ฟังพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์แล้วตักบาตรเหมือนเช่นปกติ เพียงแต่กระบวนการตักบาตรจะจัดเป็นกรณีพิเศษ โดยจัดให้พุทธศาสนิกชนเรียงเป็นสองแถว และมีแถวของพระสงฆ์เดินรับอาหารบิณฑบาตอยู่ตรงกลางนำหน้าโดยรถล้อเลื่อนที่มีพระพุทธรูปประดิษฐานพร้อมบาตร พระพุทธรูปที่นิยมใช้เป็นพระพุทธรูปประทับยืนให้เหมือนวันที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากเทวโลก หลายแห่งจัดเป็นขบวนแห่ที่มีผู้แต่งกายแต่งเป็นเทวดาและนางฟ้าเข้าร่วมขบวนด้วย บางแห่งมีสถานที่เหมาะสมสามารถจัดทำให้คล้ายกับการเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ของพระพุทธเจ้า ก็จะจัดทำกัน เช่น ที่วัดสังกัสรัตนคีรี อำเภอเมือง จังหวัดอุทัยธานี ซึ่งตั้งอยู่เชิงเขาสะแกกรัง พระสงฆ์จะเดินลงมาจากยอดเขาตามบันไดหรือที่วัดวรนาถบรรพต อำเภอเมือง จังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งตั้งอยู่เชิงเขากบหรือที่วัดเขาดีสลัก อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี เป็นต้น ส่วนในภาคใต้ มีการจัดประเพณีชักพระทางบกและทางนํ้าแทนการตักบาตรเทโวถือเป็นการต้อนรับพระพุทธเจ้าที่เสด็จลงมาจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์เช่นกัน

อาหารที่พุทธศาสนิกชนนำมาตักบาตรนอกเหนือจากอาหารคาวหวานหรืออาหารแห้งตามปกติแล้วยังมีอาหารที่จัดเตรียมมาเป็นพิเศษสำหรับการตักบาตรเทโวก็คือ ข้าวต้มลูกโยนหรือข้าวต้มโยนหรือข้าวต้มหางทำจากข้าวเหนียวผัดกับกะทิห่อด้วยใบมะพร้าว ใบเตย หรือใบพง เป็นห่อเล็ก ๆรูปสามเหลี่ยมบ้าง หกเหลี่ยมบ้าง ทิ้งปลายใบไว้คล้ายหาง หรืออาจจะห่อด้วยใบกระพ้อหรือใบพ้อเรียกข้าวต้มพ้อ นิยมทำกันในภาคใต้หรืออาจจะเป็นข้าวต้มมัด ข้าวต้มมัดไต้ เพื่อใส่บาตรในการตักบาตรเทโวก็ได้

อาหารที่พุทธศาสนิกชนนำมาตักบาตรนอกเหนือจากอาหารคาวหวานหรืออาหารแห้งตามปกติแล้วยังมีอาหารที่จัดเตรียมมาเป็นพิเศษสำหรับการตักบาตรเทโวก็คือ ข้าวต้มลูกโยนหรือข้าวต้มโยนหรือข้าวต้มหางทำจากข้าวเหนียวผัดกับกะทิห่อด้วยใบมะพร้าว ใบเตย หรือใบพง เป็นห่อเล็ก ๆรูปสามเหลี่ยมบ้าง หกเหลี่ยมบ้าง ทิ้งปลายใบไว้คล้ายหาง หรืออาจจะห่อด้วยใบกระพ้อหรือใบพ้อเรียกข้าวต้มพ้อ นิยมทำกันในภาคใต้หรืออาจจะเป็นข้าวต้มมัด ข้าวต้มมัดไต้ เพื่อใส่บาตรในการตักบาตรเทโวก็ได้

ประเพณีตักบาตรเทโว ได้รับการประกาศขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๕๖

 

เอกสารอ้างอิง

 

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (๒๕๖๐). แนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรมและงานเทศกาล มรดกภูมิปัญญาทาง

 

วัฒนธรรมของชาติ. กรุงเทพ ฯ : สถาบันวัฒนธรรมศึกษา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.