Print

ภูมิปัญญาการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม : คึฉื่ยของกะเหรี่ยง

ภูมิปัญญาการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม : คึฉื่ยของกะเหรี่ยง

“คึฉื่ย” เป็นรูปแบบการปลูกข้าวไร่แบบหมุนเวียนบนพื้นที่สูงของกลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยง ซึ่งเป็นชนพื้นเมืองอาศัยอยู่บริเวณพื้นที่ประเทศไทยมานาน มีประวัติความเป็นมาไม่ตํ่ากว่า ๔๐๐ ปี คำว่า
“คึ” หมายถึง การปลูกข้าวแบบหมุนเวียนบนที่สูง “ฉื่ย” หมายถึง ไร่ที่พักฟื้น เป็นการปลูกข้าวที่เหมาะสมกับระบบนิเวศป่าเขตร้อนชื้นที่มีวงจรการเติบโตของสรรพชีวิตอย่างรวดเร็ว แม้ว่าจะมีกลุ่มชาติพันธุ์อื่นบนที่สูงที่มีระบบปลูกข้าวคล้ายคลึงกัน แต่กะเหรี่ยงเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่ยังคงสืบทอด รักษา และพัฒนาระบบการปลูกข้าวแบบนี้ได้ชัดเจนมากที่สุดปัจจุบัน

junearticle (6) junearticle (7)

 

ลักษณะเฉพาะที่แสดงภูมิปัญญา “คึฉื่ย” เป็นระบบการผลิตข้าวที่มีอุดมการณ์การผลิตเพื่อยังชีพของชุมชน ถือเป็นเงื่อนไขพื้นฐานที่ทำให้ระบบดังกล่าวต่างจากการปลูกพืชบนพื้นที่สูงในรูปแบบอื่น ๆ สอดคล้องกับระบบนิเวศป่าเขตร้อน พื้นที่ที่เลือกปลูกเป็นป่าผสมผลัดใบ มีป่าไผ่เป็นสังคมพืชหลัก ทำให้ดินสมบูรณ์และฟื้นตัวเร็ว ไม่เลือกพื้นที่ลาดชันเกินไป นอกจากนี้ยังใช้ระบบหมุนเวียน โดยทำการผลิตระยะสั้นและปล่อยให้พักฟื้นระยะยาวจนผืนดินคืนความสมบูรณ์ ในช่วงประมาณ ๑๐ ปี จึงวนกลับมาทำพื้นที่เดิม ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับลักษณะความสมบูรณ์ของพื้นที่นั้น ๆ เป็นหลัก ไม่สามารถกำหนดเป็นมาตรฐานได้ โดยใช้หลักการจัดการทรัพยากร (ป่าน้ำดิน และชีวภาพทั้งระบบ) ของชุมชนร่วมกัน หลักการดังกล่าวมีความหลากหลายและยืดหยุ่น บางพื้นที่ใช้ผืนดินร่วมกันทั้งชุมชน บางพื้นที่แบ่งเป็นรายแปลงครอบครัว แต่ก็อยู่ภายใต้กระบวนการจัดการร่วมกันของชุมชน ใช้พันธุ์ข้าวพื้นบ้าน ปลูกพืชท้องถิ่นหลากหลายในพื้นที่ผสมผสานกับข้าว เช่น ถั่ว พริก แตง ฯลฯ จึงมีความมั่นคงด้านอาหารสูง

 

โดยอาศัยความรู้ด้านนิเวศวัฒนธรรม ซึ่งสะท้อนจากความเชื่อที่มีต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์เหนือธรรมชาติ เช่น ผีที่ดูแลป่า ผีดูแลข้าว ประเพณีในทุกขั้นตอนของการทำไร่ เริ่มตั้งแต่ความเชื่อในการเลือกพื้นที่ มีข้อห้ามเลือกพื้นที่ที่สุ่มเสี่ยง การเตรียมไร่ที่ต้องไม่ทำลายสิ่งมีชีวิตไปจนถึงการเก็บเกี่ยว หากกระทำการใดขัดกับความเชื่อในเรื่องการคุ้มครองนิเวศที่เปราะบางจะส่งผลกระทบต่อสุขภาพกาย ใจ สังคมของครอบครัวและชุมชน “ระบบคึฉื่ย” จึงเป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมของชุมชน บรรดาประเพณีพิธีกรรมหรือสัญลักษณ์ต่าง ๆ
ที่เชื่อมโยงระหว่างสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ธรรมชาติ มนุษย์ ล้วนเชื่อมโยงกับระบบคึฉื่ย โดยมีกระบวนการปรับตัว
ให้เข้ากับเงื่อนไขใหม่ เช่น การเพิ่มระบบบริหารจัดการให้มีประสิทธิภาพ เพิ่มผลผลิตข้าวมากขึ้นภายใต้เงื่อนไขพื้นที่ถูกจำกัด เป็นต้น โดยยังคงยึดหลักการผลิตเพื่อยังชีพที่สอดคล้องกับระบบนิเวศและวัฒนธรรมของชุมชน

 

คึฉื่ยของกะเหรี่ยง ได้รับการขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๕๖

 

เอกสารอ้างอิง

 

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (๒๕๖๐). ความรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล.

 

กรุงเทพ ฯ : สถาบันวัฒนธรรมศึกษา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.

 

ประเสริฐ ตระการศุภกร, ดร. (๒๕๖๒). คึ-ฉื่ย ไร่หมุนเวียน เกษตรนิเวศสังคม วิถีคนกะเหรี่ยง.

 

วัฒนธรรม ๕๘, ๑ (มกราคม - มีนาคม).